Cesarstwo przetrwało VII wieków, wykazując stabilność nieporównywalną z jakimkolwiek wielkim państwem archaicznym. Zawdzięczało tę trwałość znakomitej, systematycznie doskonalonej, choć niezbyt licznej armii, sprawności aparatu biurokratycznego, zapewnieniu rozkwitu ekonomicznego różnym częściom imperium i zainteresowaniu dość szerokich kręgów społeczeństwa istnieniem takiego właśnie państwa. Kiedy dwa ostatnie czynniki uległy zachwianiu w III w., zmizerniała także siła zewnętrzna mocarstwa. W epoce późnego Cesarstwa uzyskało ono jednak ponownie pokaźny prestiż, który załamała dopiero bitwa pod Hadrianopolem w 378 roku. Cesarstwo zachodnie przetrwało jednak jeszcze ponad wiek. Koniec IV i V stulecie to już tylko beznadziejna walka cesarstwa o utrzymanie przynajmniej większości terytoriów państwa. Kurczyło się ono jednak nieustannie, choć nie brakowało w tym schyłkowym okresie dobrych wodzów, także na tronie cesarskim. Upadek zachodniego cesarstwa to początek końca świata starożytnego. Nie możemy jednym zdaniem, wskazując na jedną przyczynę wyjaśnić zagadki upadku wielkiego imperium. Najlepiej powiedzieć, że upadek był następstwem procesu, którego natężenie przypadło na III-V w. n.e. Źródeł jego wypada szukać zarówno w układzie stosunków wewnętrznych jak i zewnętrznych. W związku z ciężką sytuacją państwa na plan pierwszy wysunęło się wojsko, które pochłaniało wszystkie dochody państwa. Jego negatywna rola w kryzysie cesarstwa zasługuje na odrębne zaznaczenie. Nie można jednak tłumaczyć trudności państwa w III wieku n.e. tylko czynnikami zewnętrznymi, byłoby to przesadą. Aczkolwiek bezustanne najazdy odegrały zasadniczą rolę w upadku mocarstwa.