Koronę i Litwę łączyła osoba władcy. Na Litwie istniały silne tendencje do rozłamu unii. Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego znikła przyczyna dotychczasowej unii, nie było wspólnego wroga. Dlatego Litwini dążyli do rozłamu unii. Problem walki o Inflanty postawił na porządku dziennym sprawę relacji obu państw. W 1561 r. wielki mistrz zakonu kawalerów mieczowych zaproponował sekularyzację, rozpoczyna się wojna o Inflanty. W latach 1562 – 1563 znikły wszelkie różnice pomiędzy szlachtą prawosławną a katolicką na Litwie. W 1565 r. Zygmunt August wiedział, że nie będzie miał męskiego potomka. Dlatego podjął decyzję o rezygnacji swych praw dziedzicznych do tronu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podjął starania, by unię personalną pomiędzy oboma państwami zmienić w unię realną – czyli unię opierającą się na wspólnych elementach polityki wewnętrznej, zagranicznej, a nie tylko i wyłącznie na osobie władcy. W takim kontekście w 1568 r. został zwołany do Lublina sejm, na który zaproszeni zostali magnaci zarówno polscy jak i litewski oraz szlachta litewska i szlachta polska. Magnaci litewscy zgromadzeni wokół Mikołaja Radziwiłła Rudego nie chcieli unii i robili wszystko, by odsunąć jakąkolwiek dyskusję na temat unii. Widząc nalegania króla, widząc, że szlachta litewska jest za unią (szlachta litewska przy unii zyskiwała te same prawa co szlachta polska) magnaci litewscy chcąc doprowadzić do uniemożliwienia zawarcia unii, opuścili Lublin. Paradoksalnie, ich wyjazd przyśpieszył pracę nad aktem unii. W 1569 r. na prośbę szlachty polskiej i litewskiej król wcielił do Korony województwa podolskie, wołyńskie, bracławskie, a następnie tylko na prośbę szlachty litewskiej - województwo kijowskie. Kiedy magnaci litewscy zorientowali się, że akt unii został przygotowany, że mimo ich wyjazdu dojdzie do zawarcia unii, wrócili do Lublina, by podjąć rokowania na temat ostatecznego brzmienia dokumentu. 28 czerwca 1569 r. akt unii został uroczyście zaprzysiężony. Unia lubelska tworzyła jedno z największych państw w Europie. Jedynym państwem, które ustępowało Rzeczypospolitej była Rosja. Państwo to miało mieć wspólnego władcę, wspólny sejm, natomiast odrębne urzędy centralne takie jak: wojsko, skarb, administrację i urzędy. Wspólnie miano prowadzić wojnę, wspólnie miała być prowadzona polityka zagraniczna. Skutki: powstało państwo wielonarodowościowe, zróżnicowane pod względem społecznym, po unii lubelskiej szlachty było 10 %, natomiast chłopi stanowili 70 %.
Kompetencje króla: zwoływanie i rozwiązywanie sejmu, posiadał prawo inicjatywy ustawodawczej, miał prawo wydawać ustawy we wszystkich sprawach, które nie były zastrzeżone dla sejmu, był naczelnym wodzem, najwyższym sędzią, bez jego zgody żadna ustawa sejmowa nie miała mocy prawnej, był właścicielem 1/6 części ziemi Rzeczypospolitej, mianował urzędników państwowych.
Sejm składał się z dwóch izb: senatu i izby poselskiej. Senat liczył 140 senatorów, izba poselska – 170 posłów. Sejm był wspólny dla Korony i Litwy. Obowiązywała zasada jednomyślności, choć faktycznie stosowano większość, ci co byli odmiennego zdania nie odzywali się. Do kompetencji sejmu obok ustawodawstwa, należała kontrola finansów państwa, a zatem sejm kontrolował faktycznie poczynania wszystkich urzędników i samego króla. Obradom sejmu przewodniczył marszałek sejmowy. Urzędy w wojsku – to wielki hetman koronny i wielki hetman litewski, wielki hetman koronny polny i wielki hetman litewski polny. Osobny był skarb, oddzielna była kancelaria i oddzielne było sądownictwo. Jeśli chodzi o wojsko, to od XVI w. urząd hetmański otrzymywali ludzie, którzy bardzo dobrze znali się na rzemiośle wojennym. Byli to naprawdę wybitni wodzowie. Natomiast gorzej było z wojskiem, gdyż było ono oparte na pospolitym ruszeniu. W przypadku nagłego najazdu ewentualnie ciągłych utarczek z Tatarami okazywało się ono mało przydatne. Dlatego podkreślona została rola wojska zaciężnego, zawodowego. Jeszcze za Zygmunta Augusta powstał specjalny skarb w Rawie, z niego miało być wystawiane wojsko zaciężne. Stanowiło ono trzon armii polskiej, chociaż było nieliczne, liczyło ok. 4 tyś. ludzi. Organizację skarbowości w XVI w. utrudniały dwa zjawiska, oraz fakt, że urząd podskarbiego był urzędem jednoosobowym, co pozwało na korupcję, malwersację. Te dwa zjawisko to nieuregulowane stosunki monetarne w Rzeczypospolitej oraz przewrót cen. W przypadku nieuregulowania stosunków monetarnych chodziło pracę o mennicę krakowską, która wypuszczała monetę w sposób nie systematyczny. Pojawiło się zjawisko psucia pieniądza ponadto na polskim rynku oprócz waluty polskiej istniała waluta obca, co wprowadzało chaos w stosunki monetarne. Ciężko było ustalić jednolitą cenę. Zjawisko przewrotu cen było zjawiskiem ogólnoeuropejskim. Na polskim rynku pojawiło się pod koniec XVI w. (w Europie istniało od początku XVI w). Kiedy Europa zachodnia – Hiszpania, Portug... |
