Religie świata.

Religie afrykańskie

Systemy religijne afrykańskich ludów pasterskich charakteryzują się uznawaniem cech boskich w wodzu, kultem przodków w linii wodzów i kapłanów, szczególnym kultem bydła, utożsamianiem boga z deszczem. W religiach stepowych ludów rolniczych na czoło wysuwa się kult przodków. Kontakty z duchami mają na celu urodzaj i dobre plony, w tym celu składane są im ofiary z pierwszych plonów. Można zaobserwować tendencje matriarchalne, przejawiają się one kapłaństwem wśród starszych kobiet i kultem Matki Ziemi. Wśród wierzeń rolniczych ludów obszarów leśnych Afryki dużą rolę odgrywa magia i wróżbiarstwo. Wierzą oni, iż Ziemia i kosmos istniały wiecznie, jedynie pod wpływem bóstw uległy przeobrażeniom. Świat dzielą na realny i świat duchów złożony z trzech sfer : dobrej i złej duszy ludzkiej, dusz przodków oraz duchów zmieniających przeznaczenie człowieka. Afrykańczyk uważa siebie za ośrodek świata, a życie pozagrobowe za kopię doczesnego. Ciągłość życia polega na przekazywaniu następcom sił witalnych, etyka uznaje za dobre wszystkie działania wzmacniające plemię, a za złe te, które je osłabiają. Dużą rolę odgrywa magia, którą włada czarownik - człowiek wyobcowany z grupy społecznej. Tradycyjne religie afrykańskie charakteryzują się tolerancją i ideałem harmonii i integracji. Wyznaje je ok 55 procent Afrykańczyków, natomiast ok. 35 ich procent określa się jako wyznawców " czarnej" odmiany Islamu. Charakteryzuje się ona systemem religijnym opartym na Koranie i silnie przesyconym lokalnymi wierzeniami.

Buddyzm

Buddyzm ma już za soba dwa i pół tysiąca lat istnienia. Tworcą jego doktryny był Sidhartha, zwany Gautama, o przydomku Budda. Narodził się około 560 r p.n.e. jako syn władcy ziem leżących na terenie dzisiejszego Nepalu. W wieku 29 lat postanowił opuścić rodzinę i zostać wędrownym nauczycielem. Podczas wędrówki doznał oświecenia i odkrył cztery podstawowe prawdy o cierpieniu, jego powstawaniu, usuwaniu go i drodze do tego wiodacej. Przed śmiercią przekazał swoim uczniom podstawowe zasady swojej nauki, którymi są :

1. Cztery podstawy samoopanowania : nad ciałem, uczuciami, zmysłami oraz obojętność wobec zjawisk świata.

2. Cztery właściwe wysiłki zapobiegania i porzucania zła, staranie się o dobro i jego doskonalenie.

3. Cztery podstawy mocy : koncentracja myśli, woli, energii i dociekania.

4. Pięć zdolności i sił : wiara, energia, opanowanie, skupienie, rozumienie i ośmioraka ścieżka : należyta wiara, myślenie wolne od żądzy, nieżyczliwości i gwałtowności, mowa powstrzymująca się od kłamstwa i obmowy, zaniechanie zabijania i kradzieży, praca nie wymagająca zabijania i krzywdzenia, dążenie do czynników zbawiennych, należyte przemyślenie spraw ciała i uczuć oraz skupienie na medytacji.

Z tekstów Buddy wynika,że we wszechświecie nie ma miejsca na ingerencję boską, bo bogowie też podlegają prawom przyrody, a różnią się od ludzi jedynie wyższym poziomem życia. Ostateczny cel życia stanowi nirwana - stan wiecznej szczęśliwości. Mnisi buddyjscy zobowiązani byli wieść życie wędrowne, by szerzyć naukę Buddy. Ich wyposażenie stanowiła miska na jałmużnę, nóż do golenia, igła, pas, sitko do wody, aby nie połknąć żadnej żywej istoty, sandały, materiał chroniący przed deszczem, wachlarz i drewienko do mycia zębów. Żyli z jałmużny, musieli być skromnie, lecz czysto odziani, nie mogli posiadać złota, srebra, uprawiać handlu i zajęć przynoszących pieniądze. Do nieprzebaczalnych zbrodni należało ojco- i matkobójstwo, zranienie Buddy i wywołanie schizmy. Wykroczeniami były wywoływanie niezgody, bicie mnicha, niezdyscyplinowanie. Do zakonu nie wolno było przyjmować trędowatych, suchotników, kalek, rzezańców, demonów, niewolników, królewskich żołnierzy, małoletnich, zadłużonych, zbiegłych z więzienia i złodziei. Istniały również żeńskie zakony. Z czasem wyodrębniły sie dwa główne rejony buddyzmu : południowo-zachodni (Indie, Birma, Cejlon, Syjam, Archipelag Malajski) oraz północno-wschodni (Azja Środkowa, Chiny, Tybet, Korea, Japonia). Ślady buddyzmu możemy odnaleźć u takich współczesnych myślicieli i literatów europejskich jak Artur Schopenhauer, Aldous Huxley czy Herman Hesse. Od 1952 r. co dwa lata odbywają się międzynarodowe kongresy buddystów. Obecnie świątynie i klasztory stają się muzeami kultury, natomiast na wielu uniwersytetach za pieniądze poszczególnych sekt rozwijają się badania nad buddyzmem.

Religie Celtów

Celtowie zamieszkiwali w epoce żelaza środkową i zachodnią Europę. Ich ekspansja przypada na okres od VI do III w p.n.e. Religia Celtów nie stanowi zjawiska jednorodnego, ulegała bowiem ciągłym przeobrażeniom, jej ślady występują na obszarze od granicy francusko - iberyjskiej po Azję Mniejszą. Wierzenia i obrzędy dzielą się na cykl doroczny i rodzinno-społeczny, natomiast różnice między wierzeniami zachodniogalijskimi a wschodnich plemion celtyckich są dość wyraźne. W średniowieczu każdy klan posiadał swoje drzewo, najczęściej była to jabłoń. Wierzono, iż dusze zmarłych i dusze nie narodzonych dzieci przebywają w pobliżu wielkich, kamiennych, pionowo ustawionych głazów zwanych menhirami. Od IX w. rozpowszechnił się zwyczaj kuwady, polegał on na specyficznym zachowaniu mężczyzn podczas połogu żony. Wstrzymywali się oni od jedzenia lub kładli do łóżka i przyjmowali życzenia. Innym zwyczajem w średniowiecznej Irlandii był Altram. Polegał on na zwyczajowym oddawaniu dziecka po ukończeniu 7 lat do innej rodziny, najczęściej do rodu matki, albowiem odnajdujemy w religii Celtów ślady matriarchatu. Pokrewieństwo liczyło się tylko ze strony matki, a dzieci ślubne miały te same prawa co nieślubne. Król dziedziczył władzę po matce, ale musiał być zatwierdzony przez zbór klanów. Był on w zasadzie mężem wszystkich kobiet, zapewniał im płodność. Do znanych nam bóstw kobiecych należą : Epona, uważana za opiekunkę koni, a w świetle nowszych badań - Królową Matkę Ziemię oraz bóstwa Rhiannon, Arduinna, Nautosvelta, Rosmerta, Maja. Do najważniejszych obrzędów celtyckich należały obrzędy inicjacyjne, których ważnym elementem była kąpiel przez zanurzenie w kotle. Kocioł stanowił dość istotny element kultu, na niego bowiem składano przysięgi, również małżeńskie. Prawdopodobnie obrzędy inicjacyjne odbywały się gromadnie dla wszystkich klanów składających się na jedno plemię zwane" tuatha". Innym istotnym elementem kultu były czaszki i głowy, z nimi wiązał się obrzędowy kanibalizm. W ikonografii celtyckiej jego przejawem były tak tzw. Śpiące głowy, czyli maski z przymkniętymi oczami. Miały one za zadanie odwracanie uroków i "złego oka", związane również były z obrzędami inicjacyjnymi. W I w. również w ikonografii gallo-rzymskiej znajdujemy tzw. matres, tak zwano dojrzałe kobiety odziane w długie powłóczyste szaty, z głowami ustrojonymi w duże czepce. Są to również przejawy ustroju matriarchalnego. Do bóstw męskich Celtowie zaliczali przede wszystkim Eochaida Ollathira Dagdę - jednego z pięciu druidów, Luga - boga słońca oraz wielkiego Kowala Gobniu. Znali również Kernunnosa - rogatego boga płodności i siły. Ofiary ze zwierząt rogatych - byków wchodziły zapewne w skład uroczystości inicjacyjnych oraz zaduszkowych. Silnie rozpowszechniony był kult wody źródeł i rzek, które były uważane za siedziby dusz. Wodę i ogień druidzi uważali za skład wszechrzeczy. Bardzo silnie rozwinięty był kult drzew, którego ślady przetrwały do dziś. Rozpowszechniony był również kult dzika, który był potrawą rytualną, biały dzik był również symbolem druidów. Druidzi byli to kapłani, mędrcy, magicy, którzy zajmowali się uczeniem młodzieży, kształcili się w sztukach tajemnych, należała do nich metalurgia i garncarstwo. Wykształcili oni odizolowaną rządzącą klasę, zwalczaną przez cesarstwo rzymskie. Prawdopodobnie w ich rękach był również handel. Nie posiadali świątyń, starszyzna plemienna zbierała się w świętych gajach, które były miejscem kultu. W Polsce śladami wpływów celtyckich są obrzędy : gaik na Śląsku, ognie świętojańskie oraz nazwy n.p. Tyniec, Brenna, słowa: "broń", "władyka", groby wojowników celtyckich w województwie krakowskim oraz sanktuarium na górze Ślęży koło Wrocławia.

Chrześcijaństwo

Chrześcijaństwo jest jedną z największych religii monoteistycznych t.j wyznających jednego Boga. Obejmuje trzy podstawowe odłamy : katolicyzm, prawosławie i protestantyzm. Dzielą się one na wiele grup wyznaniowych. Chrześcijaństwo rozwinęło się ok. I wieku n.e, założone przez Jezusa Chrystusa, który urodził się w okresie panowania Heroda Wielkiego ok 7 r. n.e. Gdy skończył 30 lat, skupił wokół siebie grupę uczniów, z których wybrał 12 Apostołów - uczniów i wędrując z nimi głosił kazania, nauczał, objawiał zasady religii, pomagał nieszczęśliwym i uzdrawiał chorych. Głosił on, iż szczęście nie zależy od wartości materialnych lecz moralnych, przykazywał miłować wszystkich ludzi, nie stawiać oporu złemu, nawoływał do wybaczania i odnowy moralnej. Gminy chrześcijańskie początkowo rozsiane były na Bliskim Wschodzie, a później w świecie hellenistyczno -rzymskim, gdzie rozwinęły się tendencje uniwersalistyczne. Członkowie tego ruchu pierwotnie nie używali nazwy chrześcijan. Zjawia sie ono z zewnątrz około II w n.e., pochodzi od greckiego słowa christos ( chrio - namaszczać), które jest dosłownym tłumaczeniem hebrajskiego słowa "masziach" czyli mesjasz. Ideologia pierwotnego chrześcijaństwa skoncentrowana była wokół idei wybawienia przez Chrystusa. W obrębie wczesnego chrześcijaństwa powstały trzy podstawowe odłamy, pierwszy, tzw. żydochrześcijanie zachowywał główne obrzędy i przepisy prawa mojżeszowego, drugi, gnostycy usiłował wierzenia mesjanistyczne połączyć z wiedzą polegająca na intuicji, dostępną tylko dla wtajemniczonych. Trzeci, grecko-rzymski zyskał największą popularność. Za kodeks moralności chrześcijańskiej uchodzi dekalog 10 przykazań i tzw." Kazanie na górze". Literatura chrześcijańska za utwory kanoniczne ( kanon - z greckiego reguła , przykaz) uważa 27 utworów, cztery Ewangelie (Marka,Łukasza, Mateusza i Jana), Dzieje apostolskie, 14 listów apostolskich Pawła, dwa listy Piotra, trzy Jana, po jednym Jakuba i Judy oraz utwór zwany Apokalipsą czyli Objawieniem św. Jana. Oprócz tego istnieje olbrzymia liczba pism apokryficznych, nie włączonych do kanonu ksiąg świętych chrześcijaństwa. Ewangelie opisują postać Jezusa jako Boga, człowieka narodzonego z matki dziewicy i ukrzyżowanego w Jerozolimie. Wiara w śmierć i zmartwychwstanie Jezusa stała się podstawą teologii chrześcijańskiej. Więź między ludźmi a Bogiem pogłębiają tzw. sakramenty święte, niedziela jest dniem poświęconym Bogu, a najważniejsze Święta chrześcijańskie to : Boże Narodzenie i Zmartwychwstanie. W odróżnieniu od religii judaistycznej, chrześcijanie nie poszukują swej ojczyzny na Ziemi, dlatego obca jest im idea narodu wybranego, ich ojczyzną jest królestwo niebieskie. W II i III w chrześcijaństwo zaczęło formować się w Kościół z ośrodkiem w Rzymie. Nastąpił wówczas okres prześladowań, które spowodowane były faktem, iż odnosiło się negatywnie do ustroju społecznego i panującej religii. Chrześcijanie uważani byli za sektę żydowską. Wszystko to spowodowało szereg oskarżeń i często wręcz nieprawdopodobnych zarzutów. Słynny dziejopisarz rzymski Tacyt podaje, iż cesarz Neron w celu oddalenia od siebie podejrzenia o podpalenie Rzymu, rozkazał schwytać tych, którzy wyznawali chrześcijaństwo, dawać na pożarcie psom, przybijać do krzyży i palić. W 382 roku chrześcijaństwo uznane zostało za religię narodową edyktem tolerancyjnym wydanym przez Konstantyna Wielkiego. Największą powagą cieszył się wśród gmin chrześcijańskich Kościół rzymski. W XI w. na skutek konfliktów politycznych i kulturowych nastąpiło rozbicie chrześcijaństwa na kościół wschodni i zachodni, a w wieku XVI wskutek ruchu zwanego reformacją wyodrębniły się Kościoły protestanckie i anglikańskie. Obecnie do wspólnych doktryn wszystkich tych trzech kosciołów należy :

1. Wiara w Boga w trzech osobach czyli dogmat Trójcy Świętej

2. Uznanie Jezusa Chrystusa za Syna Bożego

3. Uznanie Biblii ( Stary i Nowy Testament ) za podstawowe źródło wiary.

Ksiądz Walter Kasper profesor dogmatyki uniwersytetu w Tybindze pisze : " Przed nielada problemem stoi dzisiaj ten, kto chce wyjaśnić czym jest chrześcijaństwo. Chrześcijaństwa nie da się ująć za pomocą krótkiej formuły. Wychodzi ono naprzeciw nam w wielu i to rzeczywiście różnych postaciach."

Hinduizm

Najstarszą postać religii hinduskiej nazywamy wedyzmem. Wiedzę o niej czerpiemy z Rygwedy, dzieła literackiego powstałego w II tysiącleciu p.n.e. Do bóstw wówczas czczonych należały duchy leśne i polne oraz bóstwa będące uosobieniem sił przyrody, a także kapłani, bohaterzy i zwierzęta. Najwyższą zasadą kosmiczną, zmuszającą do posłuszeństwa nawet bogów, była Ryta, prawo harmonii wszechświata. Początkowe obrzędy kultowe t.j. składanie ofiar dokonywane były przez ojców rodzin, jednakże w miarę ich rozwoju i komplikacji musieli zaistnieć ludzie specjalizujący się w obrzędowości, co dało początek stanowi kapłańskiemu. Z tych czasów pochodzi zwyczaj palenia na stosie wdów. Na przełomie II i III tysiąclecia p.n.e. społeczeństwo dzieliło się już na warstwy kapłanów, rycerzy, rolników i niewolników, z których później powstały kasty, czyli grupy wyznaczające swoim członkom obowiązki i reguły życia. Ze względu na rolę jaką odgrywali bramini ten okres religii nazywamy braminizmem, różni się on od wedyzmu spekulacjami filozoficznymi i rytuałami. Duży wpływ na religię hinduską miała wiara, że uczynki dokonane w życiu wpływają na życie w nowym wcieleniu. O owej zależności decyduje karman - prawo rządzące skutkiem, z którego wywodzi się teoria reinkarnacji - wędrówki dusz. Zgodnie z nią, dusza odradza się po śmierci ponownie jako zwierzę, człowiek lub bóg nieskończoną ilość razy, a z tego cyklu wyzwolić się można jedynie przez zaniechanie pragnień i zaprzestanie działań. Kontynuację braminizmu nazywamy hinduizmem. Uległ on w I tysiącleciu p.n.e. dużym przemianom wchłaniając nowe bóstwa i idee. Wszystkie odmiany ówczesnej religii pragnął ujednolić filozof Siankara. Stworzył on doktrynę mówiącą o dwóch prawdach : absolutnej, według której istnieje jeden wielki duch - Brahman oraz niższej, czyli niewiedzy. Z punktu widzenia tej ostatniej świat wydaje się nam być wieloraki i podlegać związkom przyczynowo- skutkowym. Przez spełnianie obowiązków i oddawanie czci boskiej człowiek może poznać prawdę i zrozumieć, iż różnorodność i cierpienie na Ziemi jest jedynie ułudą. Hinduizm jest rownież specyficznym systemem społecznym, który zapewnia prymat grupy braminów w państwie, a poprzez istnienie kast zmusza do zawierania małżeństw w ich obrębie oraz narzuca szereg innych właściwych dla danej kasty zachowań jak strój, ubiór, jadłospis. Każda z wielu istniejących sekt w Indiach ma swoje bóstwa, dogmaty, rytuał, świątynie i miejsca pielgrzymek. W zależności od wyznawanych bóstw istnieją w różnych odmianach : Wisznuici (od boga Wisznu) i Siwaici ( od Sziwy) oraz wiele innych sekt, często splatających erotykę z mistyką. W czasach nowszych do ceremonii należy mycie, obdarzanie jadłem, wonnościami i kwiatami posągów bóstw, obwożenie ich podobizn na wozach w czasie świąt oraz szereg zwyczajów jak : posty umartwienia, śluby i medytacje, pielgrzymki i obmywanie w świętych wodach. Ciała zmarłych pali się na stosie. W Indiach hinduizm wyznaje ok. 86% ludności.

Islam

Religia Islamu zrodziła sie na Półwyspie Arabskim w VII w. Przed jego powstaniem istniała religia określana jako przedmuzułmańska. Podstawową komórką kultury arabskiej był szczep, miał on zwykle swoje główne bóstwo, czczono też bóstwa w postaci drzew. Wierzenia beduinów skupiały się na księżycu. Na pustyni objektem kultu stały się studnie i źródła. Istniała również wielka ilość bóstw rodzaju żeńskiego i męskiego. Bóstwa zamieszkiwały w niebie. Arabowie oddawali im hołd poprzez ofiarowanie darów lub składanie ofiar. W wierzeniach przedmuzułmańskich dużą rolę odbywała również pielgrzymka do miejsc świętych. Odbiciem tej roli jest przejęcie przez islam różnych ceremonii praktykowanych za czasów pogańskich. Religia beduińska była w głównej mierze animistyczna. Około 610 r., w nocy, którą nazwano później "nocą siły" , w końcu miesiąca Ramadan Muhammadowi synowi Abdullaha objawił się Archanioł Gabriel. Objawił mu, iż Bóg jest jeden, wszechwładny, to on stworzył wszechświat, wszystkich ludzi czeka sąd, a tych, którzy wykonują nakazy Boga, czekają w niebie nagrody, zaś ludzi, którzy je lekceważą - straszne kary. Miało to miejsce w małej jaskini pod Mekką. Początkowo Muhammad nie miał wielu wyznawców, ale z czasem liczba ich rosła. W dniu, gdy przeniósł się z rodzinnej Mekki do Medyny 16 lipca ustanowiono rozpoczęcie roku, a w roku 622 " hidżry", czyli ucieczki - początek ery muzułmańskiej. Z czasem prorok Muhammed zmienił się w polityka.W 10 r. ery muzułmańskiej (632) odbył on pożegnalną pielgrzymkę do Mekki i w trzy miesiące po powrocie zmarł. Z religijnej gminy Medyny wyrosło wielkie państwo islamu. Jego narodziny są nierozerwalnie związane z powstaniem Koranu. Jego nazwa (Qur`an) oznacza po arabsku czytanie, recytację. Składa się z 114 rozdziałów (suwar) liczących od 2 do 286 wierszy. Zgodnie z jego zasadami, każdego wyznawcę obowiązują : wyznanie wiary, modlitwa, jałmużna, post i pielgrzymka. To pięć obowiązków nazywa sie pięcioma filarami islamu. Koran zaleca również szerzenie " wojny świętej" (dżihad). Koran zawiera również przepisy ceremonialne odnośnie instytucji publicznych, prohibicji wina, zakazu jadania wieprzowiny oraz przepisy karne w wypadku zabójstwa, zemsty, kradzieży, lichwy, małżeństwa i rozwodu. Te dwa ostatnie uważane są za najbardziej niesprawiedliwe ustawy. Koran jest także podręcznikiem do nauki czytania, pisania i zdobycia wykształcenia ogólnego. Prawie wszystkie jego historyczne opowieści mają swoje biblijne odpowiedniki, wiele postaci z Biblii, jak np. Adam czy Abraham, występuje także w Koranie. Islam nawiązuje do tradycji żydowsko -chrześcijańskiej, lecz Jezusa uważa nie za Boga a jedynie za proroka. Islam bardziej niż inne religie ma charakter porządku prawnego regulującego życie muzułmanina według nauk zawartych w Koranie. Islam prawowierny, czyli sunnicki, zachował swoją niezmienioną treść do XII w. Szyizm datuje się od czwartego kalifa Alego, tj. od 661 r. Punktem wyjścia tego odłamu był prawno- polityczny spór o prawa do kalifatu. Wiele elementów złożyło się na to, by stworzyć kulturę i cywilizację muzułmańską : nauki zawarte w Koranie, elementy kulturalno-obyczajowe dawnej Arabii, filozofia i nauka grecka, hellenizm, kultury semickie i niesemickie starożytnego Bliskiego Wschodu, religia i kultura Iranu Sasanidów, nauka i filozofia Indii. Muzułmanie potrafili ułożyć je w całość, a prawo islamu dało jedność społeczności muzułmańskiej, która rozciągała się od Kordoby w Hiszpanii do Multany w Azji Środkowej.

Judaizm

Od początków swego istnienia judaizm był i pozostaje do chwili obecnej religią wyznawaną przez Żydów. Kolebką jego powstania był Bliski Wschód, a początki sięgają 2000 r. p.n.e. W zależności od sytuacji historycznej podlegał wpływom i przemianom. Historycznie wyróżniamy dwa podstawowe jego okresy : biblijny i talmudyczny. Obydwa dzieła : Talmud i Biblia, napisane zostały głównie w języku hebrajskim. Jako Biblię wyznawcy judaizmu uznają Stary Testament złożony z Tory ( Pięcioksiąg Mojżeszowy, 21 ksiąg pism proroków i 13 ksiąg dydaktyczno-historycznych). Talmud powstał w latach 125 - 500 n.e., a składa się z Miszny, czyli kodeksu Prawa i Gemary, nauk uzupełniających. Judaizm wywodzi się z wierzeń koczowniczych plemion izraelskich. Uznanie Jahwe za swego Boga łączy się ucieczką tych plemion z Egiptu, przymierzem pod górą Synaj oraz wędrówką przez pustynię pod wodzą Mojżesza. Po osiedleniu się w Palestynie kult Jahwe zjednoczył plemiona izraeskie. Podstawowym aktem jego kultu były ofiary składane Bogu ze zwierząt i płodów ziemi. Najwyższym kapłanem był król, święta związane były z rolniczym cyklem płodności. W średniowiecze judaizm wkroczył jako ujednolicony system monoteistyczny i rozprzestrzenił się na Półwysep Arabski, Etiopię, Afganistan, Afrykę Pn., Hiszpanię, Węgry, Bułgarię i Ruś Kijowską, a na terenie obecnego Jemenu stał się nawet religią panującą. Żyjący w XII w. Majmonides ustalił i ujednolicił wierzenia judaizmu jako podstawowe doktryny. Głoszą one istnienie jednego wiecznego i bezcielesnego Boga, którego wysłannikami są prorocy, a za największego z nich uznają Mojżesza. Jemu to zostało objawione przez Boga prawo. Podstawą judaizmu jest wiara w przyjście mesjasza, nieśmiertelność duszy ludzkiej, zmartwychwstanie zmarłych i nagroda za dobre uczynki w przyszłym świecie. W średniowieczu obserwujemy również rozwój różnych prądów : t.j. kabalizm wśrod żydów hiszpańskich, chasydyzm na terenie obecnej Polski oraz mesjanizm. W XIX w. ukształtowały się dwa podstawowe nurty judaizmu - ortodoksyjny i reformowalny. Współczesny judaizm opiera się na założeniach doktrynalnych Majmonidesa i określa istotne obowiązki swego wyznawcy. Są nimi troska o przestrzeganie żydowskich reguł życia, zawartych w Biblii i Talmudzie : obrzezanie, zachowanie szabatu, świąt, postów i przepisów pokarmowych, a także przynależność religijną dziedziczoną ze strony matki. Kult judaizmu odprawiany jest w synagogach, polega na czytaniu i objaśnianiu Tory i śpiewach rytualnych. Judaizm nie ma scentralizowanej struktury religijnej, opiera się na autonomii gmin, które łączą się często w związki. Dzieli się on obecnie na kilka nurtów : ortodosyjny, talmudyczno - rabiniczny oraz chasydzki, konserwatywny i reformowany. Obecnie judaizm liczy ok 12 mln. wyznawców i największe jego ośrodki znajdują się w Izraelu oraz USA.

Katolicyzm

Katolicyzm jest doktryną religijną, moralną i społeczną głoszoną przez Kościół rzymskokatolicki oraz typem religijności i zespołem światopoglądowym. Termin "Kościół katolicki" po raz pierwszy wprowadził Ignacy Antiochieński na przełomie I i II w. Miał on oznaczać fakt powszechności Kościoła, obejmującego wszystkich wiernych chrześcijan i całą powszechnie przyjętą doktrynę. Kościół katolicki powstał po oddzieleniu się Kościoła prawosławnego. Określenia rzymskokatolicki używa się od czasów reformacji. Niebezpodstawnie, albowiem jest on mocno przesiąknięty kulturą zachodnią, w szczególności rzymską i całkowicie podległy władzy papieża z Rzymu. Kościół katolicki charakteryzuje się ujednoliconą liturgią, scentralizowaną strukturą władzy i zwartym systemem dogmatów. Papież jest najwyższą instancją, w sprawach wiary i moralności ma przywilej nieomylnego oraz sprawuje funkcję władcy Watykanu. Pod jego zwierzchnictwem znajduje się Kuria Rzymska, która zajmuje się sądownictwem, sprawami ogólnymi Kościoła oraz publicznymi. Zwierzchnictwo nad określonymi obszarami sprawują metropolici, a diecezjami kierują mianowani przez papieża biskupi. Zebrania członków Kościoła nazywają się Synodami. Każde państwo posiada nucjusza papieskiego, który jest reprezentantem Watykanu. Treścią moralności katolickiej jest dbałość o chwałę bożą, którą człowiek przejawia dzięki aktowi wiary - nadnaturalnej cnocie, uzyskanej dzięki łasce bożej. Objawem łaski są również sakramenty święte. Katolicka moralność żąda ścisłego wypełniania wszystkich nakazów, które Kościół nakłada, a teologia interpretuje. Dominującą cechą katolickiej liturgii kościelnej jest jej obrzędowość określona przepisami rytuału, inną dość charakterystyczną jej cechą jest symbolika. Duże znaczenie Kosciół katolicki przypisuje relikwiom, cudownym obrazom, figurom i miejscowościom. Językiem liturgicznym Kościoła katolickiego była łacina, obecnie wprowadzono języki narodowe i przystosowano liturgię do tradycji kulturowych poszczególnych państw. Typowym katolickim śpiewem liturgicznym jest śpiew gregoriański. Twórcą zwartego systemu katolickiego jest św. Tomasz z Akwinu, wyjaśnia on całość objawienia chrześcijąńskiego, działania papiestwa i jego wyznawców. Typowo rzymskokatolickie wyznanie wiary wraz z dogmatami watykańskimi przedstawił sobór trydencki. Odbył on się w latach 1545-1563. Owa wykładnia Pisma Świętego dotyczy tradycji, sakramentów, kwestii dotyczacych zbawienia oraz losów człowieka i świata. Kościół rzymsko- katolicki jest największą organizacją wyznaniową, według statystyk kościelnych liczba jego wiernych wynosi około 566 mln.

Konfucjonizm

Religia Chin w okresie Czou ( X-III w pne) była połączeniem kultu przyrody i czci przodków. Ludzie starali sie zyskać przychylność duchów modląc się do nich i składając ofiary. Do głównych bóstw w tym okresie należały : Niebo, Ziemia, ciała niebieskie, Słońce, Księżyc, planety, zjawiska przyrody, cztery pory roku, cztery strony świata oraz pięć części domu : brama, mur, ognisko domowe, drzwi i dziedziniec. Pierwotna technika wróżenia polegała na dotykaniu rozpalonym przedmiotem kości łopatkowej dużego zwierzęcia lub skorupy żółwia. Wróżono też z łodyg krwawnika. Powszechna była wiara w duchy lokalne i demony ( słowo demon oznaczało ten, który powraca ). Uprawę ryżu, wiarę w smoki, wiele wyobrażeń mitologicznych oraz obyczajów ludowych dotyczących płciowości wniosły kultury południowe Chin. Natomiast obrzędy przywoływania duchów zmarłych oraz obłąkanych na pewno pochodzą z północy. W okresie Czou ( I tysiąclecie p.n.e.) rozwinął się silnie kult nieba, jako siły kierującej sprawami, na które człowiek nie ma wpływu oraz najwyższej zasady etycznej. Na przełomie IV i III w p.n.e. władzę w Chinach przejęła dynastia Ts`in - pierwsza dynastia ogólnochińska. Przejęła ona zasady głoszone wczesniej przez tzw. szkołę prawników ( głosili oni, iż zasady etyczne są rzeczą powierzchowną, natura ludzka jest zła, najlepszą formą oddziaływania na nią jest system kar i nagród, stąd wsławili się brutalnymi metodami postępowania). Po upadku dynastii Ts`in metody te stosowano nadal. Osobą, która chciała uzdrowić zachodzące stosunki społeczne, był Konfucjusz. Uważał on, iż władcy i ludzie powinni wzorować się na tradycji i naśladować dawne wzory postępowania. Nie zajmował sie zjawiskami nadprzyrodzonymi, skupiał się bowiem na obowiązkach wobec ludzi i życiu doczesnym. Jego system etyczny opierał się na tzw. tradycji "kun-tsy" - ideału dobrego pana feudalnego. Powinien on być sprawiedliwy, ludzki, i znać zasady obowiązującej etykiety. Konfucjanizm nie przewidywał żadnych kar za niewypełnianie ideału. W dawnych Chinach bowiem potępienie społeczne było tak silna sankcją, że prowadziło nawet do samobójstwa. Konfucjanizm obejmował życie publiczne, rodzinne, a także życie jednostki. Od czasów dynastii Han do tego wieku był oficjalną religią chińską, podlegał wielu zmianom. Kontynuatorem myśli Konfucjusza był Mencjusz, a w latach 315 -235 p.n.e. został przetworzony przez myśliciela Sun-tsy. Do podstawowych jego zasad należało : stworzenie rytuału oraz karanie naruszajacych normy. Uważał bowiem, iż człowiek rodzi się zły, a nabywać może cechy dobre, stąd wychowanie jest niszczeniem natury pierwotnej człowieka i gromadzeniem dobrych cech przez naukę i rozmyślania. Natomiast Tun-Czung-szu stworzył system metafizyczny dla Konfucjanizmu. Włączył do niego zasadę dwóch pierwiastków : in i jang oraz zasadę 5 elementów. Wprowadził także astrologię i odczytywanie zjawisk przyrody jako korzystnych i niekorzystnych dla narodu. Za kontynuację kultu przodków uznać można rozwijający się kult Konfucjusza, składano mu bowiem ofiary i wznoszono świątynie. Przez 2000 lat konfucjanizm był religią panująca w Chinach. Jeszcze w 1934 r. obchodzono datę narodzin Konfucjusza jako święto narodowe.

Lamaizm

Lamaizm jest nazwą nadaną buddyzmowi tybetańskiemu przez Europejczyków ze względu na specyficzną rolę, jaką odgrywają w nim duchowni - lamowie ( z tybetańskiego Lama - senior, mistrz). Prawdopodobnie wprowadził go Srong-btsan-sgam, pierwszy król, który zjednoczył Tybet w VII w. n.e. w miejsce lokalnego systemu religijnego, zwanego " bom". Była to odmiana szamanizmu z elementami magii. Obydwie religie długo rywalizowały ze sobą, przenikając się wzajemnie. Kapłani bomu wprowadzili bowiem organizację religii na wzór buddyzmu, stąd powstała ich literatura. W IX w. powstał klasztor Sam-yas gdzie propagowano specyficzną formę buddyzmu zbliżoną do bomu. Jednakże znaczenie buddyzmu w Tybecie rosło i w XI i XII w. zakładano liczne klasztory - ośrodki nauki i siłę polityczną. Stopniowo panujacą w Tybecie stała się sekta - "oddani zasadom cnoty" albo "żółte czapki". Założona została ona w XIV w. przez Tsongkhappę. W swojej sekcie wprowadził surową dyscyplinę, celibat, zakaz picia alkoholu i szereg zmian w rytuale kościelnym. Tsongkhapa napisał wiele dzieł religijnych, z których najważniejsze to " Wielka stopniowa wiedza do madrości". Klasztory założone przez niego i przez jego uczniów stały się najwiekszymi ośrodkami kultu w Tybecie. Prawdopodobnie Tsongkhapa wyznaczył po sobie dwóch uczniów - następców. Jednak ze względu na wprowadzony celibat dziedziczenie godności duchownych, które powszechnie do tej pory praktykowano w niereformownych sektach, nie było tutaj możliwe. Przyjęto wówczas, iż dusza Wielkiego Lamy odradza się każdorazowo w nowo narodzonym chłopcu. Źródła tego dogmatu pochodzą z przemieszanych tradycji buddyjskich i szamańskich. Z czasem określono zasady, jaki chłopiec może być uznany za wcielenie Wielkiego Lamy, po wybraniu zabierano go rodzicom i staranie kształcono. Po dojściu do pełnoletniości, t.j. ukończeniu 18 lat przejmował władzę. Trzeci następca Thongkhapy, bSod- nams rGya-mts`o otrzymał od księcia mongolskiego Ałtan Chana tytuł Dalaj Lamy oraz władzę nad większością Tybetu. W tym okresie większość książąt mongolskich, przyjęła lamaizm, który zyskał w Tybecie zdecydowanie dominującą pozycję. Lamaizm różni się od buddyzmu stroną rytualną, natomiast opiera się na takich samych dogmatach wiary. Najistotniejszą cechą jest rola lamów skupiających władzę duchową i świecką. To ona zdecydowało, iż buddyzm tybetański określa się terminem lamaizmu. Charakteryzował on się również dużą liczbą duchowieństwa, ponieważ każda rodzina pragnęła przeznaczyć chociaż jedno dziecko do stanu duchownego. Lamaiści uważali bowiem, iż każdy wierny powinien mieć duchowego przewodnika i słuchać jego nauki. Mnichem wówczas mógł zostać każdy, bez względu na pochodzenie społeczne. Nie należy jednak identyfikować terminu "lama" z każdym mnichem, bo lamą dla swych uczniów zostawał on dopiero dzięki indywidualnemu wysiłkowi z pomocą swych mistrzów, a pokolenia lamów doznawały czci godnej świętych. Duchowni zamieszkiwali w skromnych celach, oprócz modlitw i czytania świętych tekstów uczestniczyli pięć razy dziennie w nabożeństwach. Świątynie tybetańskie są architektoniczną mieszanką stylu indyjskiego, tybetańskiego i chińskiego. Niewątpliwego wpływu bonu na lamaizm dowodzi wiara w demony, kult duchów gór i jezior oraz magowie, wróżbici i niektóre święta religijne. Do świętych istot lamaiści zaliczają uczniów Buddy, bóstwa żeńskie władające demonami, bóstwa - obrońców religii, bóstwa krajowe i władców ziemi. Lamaizm rozprzestrzenił sie na terenie Tybetu, Nepalu, Mongolii, Bhutanu, Sikkimu, w zachodnich Chinach, Kaszmirze w Indiach, wśród Buriatów na Syberii i Kałmuków nad Wołgą.

Prawosłowie

Kościół prawosławny skupia około 9 % ogółu chrześcijan. Szczyci się swoją ścisłą wiernością zasadom Pisma Świętego i przywiązaniem do najstarszej tradycji. Prawosławie jest potocznie używaną nazwą dla określenia wschodnio- bizantyjskiego chrześcijaństwa, stanowi dosłowne, starosłowiańskie tłumaczenie greckiego terminu" orthodoxia" - prawowierność, używanego na określenie prawdziwej wiary. Nazwa ta oznacza również instytucję Kościoła o specyficznej strukturze i obrządku, to także produkt twórczości duchowej i materialnej tych krajów, w których się rozwijało i było przyswajane. Kościół prawosławny kształtował się w trakcie długiego procesu historycznego. Jego ostateczny rozłam nastąpił w XIII stuleciu, choć jego stopniowa dezintegracja nastąpiła dużo wcześniej. U jej podstaw leżała głęboka odrębność ducha greckiego i rzymskiego oraz spory polityczne. W 330 r., gdy cesarz Konstantyn założył nową stolicę nad Bosforem, zdecydowanie zmniejszyła się pozycja rzymskiego patriarchy, ponieważ do roli przywódcy Kościoła zaczął aspirować również biskup Konstantynopola. Podbicie przez Arabów Egiptu, Syrii i Palestyny zahamowało działalność misyjną patriarchów aleksandryjskiego, antiocheńskiego i jerozolimskiego, wówczas patriarchat konstantynopolitański pozostał jedynym duchowym i kulturalnym ośrodkiem prawosławia na wschodzie. Oprócz spraw politycznych i kulturalnych, Rzym i Konstantynopol dzieliły również spory doktrynalne. W 726 r. papieże rzymscy uznali kult ikon na wschodzie za bałwochwalstwo, Kościół wschodni nie zgadzał się z dodaniem przez Rzym słów "od syna" do wyznania wiary oraz używania jako komunii świętej chleba przaśnego. Obydwa Kościoły zarzucały sobie nawzajem herezję. W połowie XI w. dwóch hierarchów Kościoła nawzajem ekskomunikowało się, co doprowadziło do ostatecznego zerwania jedności kościelnej. Prawosławie przejęło dogmatykę Kościoła starożytnego, składającą się z ściśle ustalonych dogmatów. Do źródeł jego doktryny należą poza Pismem Św. także wyznania wiary i wykłady wiary zwane Księgami Symbolicznymi. Nie uznaje ono dogmatów katolickich przyjętych po VII soborze, t.j. o pochodzeniu Ducha Św. pierwszeństwie Piotra wśród apostołów, prymacie papieża, czyścu, niepoklanym poczęciu i wniebowzięciu Marii Panny. Kościół ten różni się od katolickiego również specyfiką sakramentów m.in. udzielaniem komunii pod dwoma postaciami chleba i wina, nie zgadza się z zachodnią formą odpustów i nie nakłada kapłanom i diakonom obowiązku celibatu. Prawosławne świątynie pod względem architektonicznym nawiązują do starożytnego budownictwa sakralnego. Najbardziej rozpowszechnione są formy budynków, których rzut poziomy przypomina figury geometryczne o znaczeniu symbolicznym, specyfiką budynku cerkiewnego jest też wieża i kopuła. Formy kultowe Kościoła prawosławnego czerpią z dorobku judaizmu i religii wschodnich starodawnego cesarstwa rzymskiego. Ważnym jego elementem są ikony malowane według ściśle określonych norm. Mistyczny i symboliczny ceremoniał religijny wywiera duży wpływ na usposobienie i psychikę wierzących. Liturgia odprawiana jest w języku narodowym. Językiem liturgicznym ludów słowiańskich stał się język starocerkiewnosłowiański. Prawosławie cechuje również silny kult maryjny. Święta obchodzone są według kalendarza juliańskiego. Nie ma zwyczaju używania instrumentów, w liturgii dopuszcza się jedynie śpiew. Do wyznania prawosławnego należą głównie Grecy, Bułgarzy, Serbowie, Ukraińcy, Białorusini, Rosjanie, Rumuni, Gruzini i Albańczycy.

Protestantyzm

Nazwa "protestantyzm", pochodząca od łacińskiego" protestari " - oświadczać, sprzeciwiać się, wzięła się stąd, iż 19 kwietnia na sejmie w Spirze mniejszość luterańska zaprotestowała przeciwko uchwale większości katolickiej, zabraniającej szerzenia nauki Marcina Lutra. Nazwą tą zaczęto obejmować wszystkie ugrupowania religijne, powstałe w wyniku ruchów reformacyjnych. Luter pierwotnie nie miał zamiaru zrywać z katolicyzmem. Pragnął jedynie oczyścić chrześcijaństwo z panujących wypaczeń. Wśród najwyższych dostojników Kościoła panowała bowiem demoralizacja i lekceważenie obowiązków stanu kapłańskiego. Intratnym źródłem dochodów dla Kościoła stał się również handel relikwiami i odpustami, albowiem można było kupić za pieniądze odpuszczenie kar za popełnione grzechy. 31 października Luter przybił na drzwiach kościoła w Witemberdze 95 tez w sprawie odpustów, rozpętało to burzę i papiestwo wystąpiło przeciw zuchwałemu mnichowi. Luter twierdził, że nieomylne prawdy są tylko w Pismie Św. i ono jest najwyższym autorytetem. Natomiast prawdziwym Kościołem jest człowiek i jego wnętrze, a nie instytucja, stąd Papież i Kościół nie mają władzy nad jednostką. Zminimalizował on rolę kapłanów, sakramentów i wszystkich praktyk wewnętrznych. Jan Kalwin popierał poglady Lutra, ale osobliwością jego nauki była doktryna predestynacji, uważał mianowicie, iż wiara i zbawienie są darami Boga i o własnych siłach człowiek nie jest w stanie wpłynąć na swój los i zmienić decyzji Boga. Przywiązywał ogromną rolę do dyscypliny i cnotliwego życia. Umiar i dyscyplina znaczyły dla niego wiecej niż sama wiara. Protestanci na czoło systemu wartości wysunęli pracę i solidność zawodową. Uważano, że człowiek powinien być stale zajęty, sukces ekonomiczny traktowano jako rezultat łaski bożej, a ubóstwo jako rezultat lenistwa, próżniactwa i innych wad. Sławiono również oszczędnosć, skromność, potępiano rozrzutność i wystawność. Człowiek w mniemaniu filozofii protestanckiej powinien gromadzić kapitał, a nie używać życia. Mentalność protestancka sprzyjała powstawaniu społeczeństwa przmysłowo-kapitalistycznego. W późniejszych czasach powstało wiele różnych Kościołów protestanckich. Obecnie skupiają one łącznie ok. 450 mln. wyznawców. Z tego ponad 30% mieszka w Europie, blisko 30% w Ameryce Północnej, ok.20% w Afryce i ok 10% w Azji. W zasadzie wszystkie Kościoły protestanckie łaczą podobne zasady : uznanie Pisma Św. za jedyne źródło prawd, odrzucenie dogmatów pochodzących od ludzi, uznanie wiary za decydujący czynnik zbawienia, odrzucenie kultu Maryi i świętych oraz obrazów i relikwi, pomniejszenie znaczenia kapłanów, zniesienie celibatu i zakonów, ograniczenie liczby sakramentów, nieuznawanie indywidualnej spowiedzi i odpustów. Współcześnie podejmowane są wysiłki zmierzające do pojednania Kościołów i ich zjednoczenia. W Polsce mamy kilka Kościołów protestanckich. Należą do nich : Kościół Ewangeliczno-Augsburski czyli luterański, Ewangelicko-Reformowany, czyli kalwiński, Zjednoczony Kościół Ewangelicki, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Polski Kościół Chrześcijan Babtystów i Kościół Metodystyczny.

Szamaizm

Szamanizm był najstarszą znaną religią ludów Azji Środkowej i Syberii. Jego nazwa pochodzi od tunguskiego słowa " szaman", oznaczającego przedstawiciela kultu tej religii. Niektórzy badacze uważają jednak go za zapożyczenie z sanskryckiego śramana - asceta. Szamanizm nie stanowi jednolitego systemu ani doktryny, składa się z wielu odmian terytorialnych bądź różniących się stopniem rozwoju. Rozpowszechniony był głównie wśród kultur nie posiadających piśmiennictwa, stąd nie wytworzył własnej literatury. Głównym założeniem tej religii jest wiara w oddziaływanie na ludzi duchów złych i dobrych i pośrednictwo jednostek szczególnych zwanych szamanami. Według kronik chińskich wyznawcami religii szamańskiej byli w okresie od III tysiąclecia p.n.e. do VIII w n..e Hunowie Azjatyccy, plemiona Sien Pi, Awarowie, Turcy Orchońscy i szczepy mongolskie podczas powstawania imperium mongolskiego w XIII w. Według wyobrażeń szamanistów wszechświat dzieli się na trzy światy : górny -niebo , średni-Ziemia i dolny-świat podziemny. Świat górny jest siedzibą duchów dobrych, a dolny miejscem zmarłych oraz duchów nieżyczliwych człowiekowi. Do bóstw głównych należą : Amaka - władca losów i życia ludzi i Eszeri władca przyrody i duchów zamieszkujących Ziemię oraz Delicze - bóstwo słońca. Świat dolny przypomina Ziemię, jednak wszystko dzieje się tam na odwrót. Do jego mieszkańców należą zmarli, demony oraz mamut, żmija i ryby. Tunguzi utrzymują, że świat ziemski był początkowo niewielki, a powiększył się dzięki mamutowi, który kłami wydobył więcej ziemi z dna morskiego. W pojęciu szamanistów człowiek posiada wiele dusz, niektóre z nich są odzwierciedleniem człowieka, inne poszczególnych jego organów. Dusze, zwane henian, mogą opuszczać ciało, czym tłumaczone są marzenia senne, natomiast dusze bejen związane są z wnętrzem człowieka, którego opuszczać im nie wolno. Istnieją też dusze poszczególnych organów, ich uszkodzeniem tłumaczono choroby. Dusze posiada nie tylko człowiek, lecz wszystkie istoty żywe. Do istotnych elementów szamanizmu należał kult przodków, otaczano czcią figurki zmarłych przodków, żywiono, pojono, zwracano się do nich o pomoc. Pomimo oddawanej im czci panował jednak w tej religii zabobonny lęk przed zmarłymi, albowiem obawiano się że ich dusze przekształcić się mogą w demony. Uniemożliwiano im drogę powrotu na Ziemię wszelkimi możliwymi sposobami podczas ceremonii pogrzebowych. Rozpowszechniony był także kult nieba, Ziemi , Księżyca i Słońca, ognia, ogniska domowego oraz niektórych zwierząt : niedźwiedzia, łosia, wydry, renifera, a także dzięcioła. Przedstawicielem kultu szamańskiego jest przede wszystkim sam szaman ( tunguski saman, turecki kam, staromongolski boge) - pośrednik między ludźmi i duchami, wróżbita, znachor. Jego funkcja uzyskiwana była przez osobiste powołanie. Szamani byli na ogół chorowici, co wiele ludów tłumaczyło oddawaniem krwi duchom opiekuńczym. Do najważniejszych atrybutów szamana należał strój t.j. płaszcz, nakrycie głowy i bęben, ozdobione rysunkami i obwieszone figurkami. Wierzono, iż całą swoją siłę szaman czerpie od duchów. Do jego pomocy wyznawcy uciekali się we wszystkich sytuacjach życiowych zmuszających ich do kontaktu z duchami lub zażegnania działalności duchów złych. Misteria szamańskie polegały na nawiązaniu kontaktów z duchami, gdy szaman znajdował się w stanie ekstatycznego podniecenia. Poruszał się on rytmicznie, ubrany w rytualny strój i wymawiając zaklęcia podczas uderzeń bębna. W momencie kulminacyjnym szaman padał na ziemię półprzytomny, co tłumaczono jego odejściem do krainy duchów. Szamanizm zachował się wśród najbardziej odizolowanych mieszkańców tajgi i tundry syberyjskiej do początków XX w.

Religie Słowian

Od drugiego tysiąclecia p.n.e. obszary Europy Wsch. zamieszkiwane są prze plemiona Prasłowian, żyjące z prymitywnej uprawy ziemi, zbieractwa i łowiectwa oraz hodowli zwierząt. Religia Prasłowian wywodzi się z kultu sił przyrody, gdyż one to decydowały często o ich życiu, plonie i urodzaju. Początkowo siły przyrody uosobiano w postacie zwierząt. W miarę opanowania sił przyrody kult postaci zwierzęciej zostaje wyparty przez kult postaci ludzkiej. Istnieje wówczas kult wodza plemiennego, przodków, totemu i duchów przyrody. Miniaturowe, gliniane figurki zwierząt służyły do praktykowania magii płodności, składano również ofiary z pierwszych zbiorów płodów rolnych. Prasłowian cechował rytuał palenia zwłok zmarłych na stosie. Zwyczaj ten przyjął się ostatecznie w XIV w p.n.e., trwając do momentu powstania chrześcijaństwa. Wykopaliska potwierdzają, iż składano również ofiary z ludzi i że nieobce były Prasłowianom przypadki kanibalizmu. W ostatnich wiekach p.n.e. rozwija się pojęcie życia pozagrobowego. Prasłowianie praktykują również kult przedmiotów, których zadaniem jest odwracać urok i chronić od nieszczęść. Są to wisiorki z kłów zwierzęcych a także grzechotki i miniaturowe instrumenty perkusyjne używane przez czarowników. We wczesnej epoce żelaza Prasłowianie podlegają wielu wpływom kulturowym co ma odzwierciedlenie w ich wierzeniach. Dowodem wpływów celtyckich jest np. kult boginii matki pod postacią niedzwiedzicy. Wiele zapożyczeń językowych szczególnie z terminologii religinejnej odnajdujemy również z języków scytyjsko- irańskich np. słowo "bóg", które oznacza w nich dawcę bogactwa i szczęśliwego losu. Nazwa głównego słowiańskiego bóstwa Swaroga wydaje się być również zapożyczeniem z sanskrytu ( swar - blask, światłość, słońce.) Od Etrusków przyjęli prawdopodobnie Słowianie urny twarzowe i wyobrażenia symboli fallicznych w rzeźbach z kamienia. Ponieważ w epoce tej rozpoczyna się personifikacja bóstw, obserwujemy pierwsze skromne budowle sakralne budowane jako ich siedziby. Prawdopodobnie pod wpływem chrześcijaństwa zaczyna się rozpowszechniać obrządek grzebalny. W II w n.e. docierają do nas brązowe figurki egipskich bóśtw Horusa i Izydy oraz fajansowe figurki przedstawiające mumię, zwane uszebu. Oprócz Swaroga bóstwa ognia występował również Swarożyc - bóstwo Słońca, Rgieł - bóg urodzaju , Siem - bóstwo kultu rodzinnego, Weles - bóg bydła i Nyja - władca zmarłych. Występował także bóg wiatru Pogwizg. Na Rusi czczono słoneczne bóstwo płodności zwane Jaryłą, a na Rugii Swantewita - boga wojny, a także Jarowita i Trzygłowa. Posągi bogów to słupy drewniane zwieńczone wyobrażeniem głowy, zdarzają się też mniejsze posążki ze szlachetnych metali. Religia Słowian wczesnośredniowiecznych była kultem uosobionej przyrody ognia, słońca, matki - Ziemi. Szerzył się kult drzew, gajów, rzek i jezior oraz opiekunów gospodarstwa domowego jak n.p. duszek uboże. Znano również, południce, wiły, podziomki, krasnoludki, boginki, demona leśnego, Borutę, a także Rodzenice-demony losu, wyznaczające długość życia ludzkiego. Stosowano amulety z zębów, do wróżby używano konia przeprowadzanego między włóczniami lub poznaczone drewienka. Zmarłych zaopatrywano w dary grobowe, w czasie pogrzebu urządzano stypę i tryznę, czyli igrzyska. Następnie palono ich na stosie, na którym często ginęły również ich żony, woląc śmierć od wdowieństwa. Prawdopodobnie Słowianie składali też ofiary z niewolników-jeńców. Mimo przyjęcia chrześcijaństwa wierzenia i obrzędy pogańskie przetrwały długie wieki. A i dzisiaj niejeden zwyczaj ma swój rodowód w zabobonach i gusłach z epoki kamienia.

Taoizm

Taoizm zrodził sie w Chinach pod wpływem obserwacji zmian zachodzących w przyrodzie. Obserwowano bowiem cykliczność przemian zarówno dobowych jak i rocznych. Na podstawie tych przemian oznakowano dwa podstawowe pierwiastki - elementy przeciwstawne sobie, a zarazem dopełniające się. "In" był elementem charakteryzującym bierność, zimno, noc. " Jang" oznaczał natomiast słońce, aktywność, dzień i ciepło. Chińczycy przyjęli również zasadę, iż świat złożony jest z 5 elementów t.j. ogień, woda, ziemia, drzewo, metal, każdy z nich następuje kolejno po sobie i chociaż zwalczają się wzajemnie, stanowią całość. Charakterystyczny dla taoistów jest brak wartościowania tych jakości i żadna z nich nie jest lepsza ani gorsza od drugiej, ale jednakowo istotna. Ich następstwo zostało określone jako Tao - niezmienny porządek rzeczy, na który człowiek nie ma wpływu i nonsensem jest przeciwstawianie się mu, ponieważ po nocy przychodzi dzień, a po zimie wiosna i nikt nie jest w stanie temu zapobiec. Odpowiednikiem przyrody jest sfera działań ludzkich, ma ona swój ustalony bieg, który trzeba umieć zrozumieć i dostosować się do niego. Termin " taoizm" pochodzi od kluczowego słowa" tao ", podstawowym jego znaczeniem była "droga", choć interpretowano je różnie. Czołowym mistrzem szkoły taoistycznej był ok. III w p.n.e. Lao Tsy, twórca traktatu Tao-te-king. Jego podstawowe idee to : rytm życia, nieingerowanie w jego porządek, pochwała skromności, pokoju, poddanie się rytmowi nieuniknionycch przemian i życie zgodne z Tao. Lao-tsy uważał, iż świat istniał zawsze, nikt go nie stworzył, nie ma istot nadprzyrodzonych, rządzących światem ani ludźmi. Już w tym samym wieku taoizm zaczął wchłaniać elementy wierzeń magicznych. Religia taoistyczna jest odmienna od filozoficznego systemu Lao- tsego od czasów dynastii Tang, obydwie cieszyły się wielkim powodzeniem. W czasach nowożytnych istniały dwie główne sekty taoistyczne : pierwsza ortodoksyjna zwana cz`eng, dzieląca się na dwa odłamy fu-lu ( magiczny) i k`o-kiao (rytualny). Szkoła fu-lu praktykowała czarną magię i wywoływanie duchów, natomiast k`o-kiao skupiała się na badaniach rytuałów, obrzędów i strojów, które u taoistów zbliżone są nieco do buddyjskich. Druga szkoła nazywała się cz`uan-czen i również podzielona była na dawa odłamy : lien - jang (higieniczny) i fu - szy (dietetyczny). Wyznawcy pierwszej praktykowali medytacje i specjalne praktyki seksualne w celu przedłużenia życia, druga, zwiazana z medycyną i alchemią, poszukiwała eliksiru nieśmiertelności. Prawdziwym źródłem religii taoistycznej była kombinacja starochińskiej mitologii, wierzeń ludowych i wpływów buddyzmu. W odróżnieniu od systemu Lao-tsego religia taoistyczna stworzyła szereg bóstw, zbiory dzieł literackich rytuały i ceremonie.