W listopadzie 1918 r. Polska odzyskała niepodległość, powstało suwerenne państwo polskie. Początkowo było to jednak państwo nie ukształtowane: nie miało uznanego przez wszystkich rządu centralnego, a przede wszystkim nie miało wytyczonych granic. Musiało upłynąć jeszcze kilka lat, zanim wykształcił się ustrój polityczny tego państwa, określony ustawą konstytucyjną i zanim w wyniku zabiegów dyplomatycznych, rokowań między narodowych, walk, a nawet ciężkich wojen ustalone zostały granice. Poważną trudność w odbudowie państwa stanowił fakt, że powstawało ono z ziem należących w XIX wieku do różnych organizmów państwowych, wskutek czego obowiązywały tu różne systemy prawne i podatkowe, różna struktura oświatowa i administracyjna, różna waluta, gospodarka przystosowana była do potrzeb państw zaborczych, a powiązania komunikacyjne łączyły z krajami sąsiednimi, lecz nie z ziemiami polskimi należącymi poprzednio do innego zaboru. Poważna trudność w integracji nowo powstałego państwa: politycznej, gospodarczej i kulturalnej, stanowił brak na terenach dawnej prowincji pruskich i rosyjskich polskiej kadry urzędniczej, a także polskich nauczycieli, zwłaszcza szkół średnich i wyższych.

Kraków stał się przede wszystkim, zaraz po zrzuceniu panowania austriackiego, ważnym ośrodkiem administracji lokalnej. Polska Komisja Likwidacyjna objęła swym zarządem Galicję Zachodnią, starała się również o zwierzchność nad Śląskiem Cieszyńskim. Tworzyły się w ten sposób zręby późniejszego województwa krakowskiego. Powstał tu również zaraz ośrodek administracji wojskowej. Gdy po ustanowieniu rządu centralnego w Warszawie tworzono tzw. Okręgi generalne wojskowe, powstały cztery na terenie dawnego Królestwa Polskiego i jeden w Galicji – Okręg Generalny Krakowski. Był on największy po warszawskim: miano tu sformatować jedenaście pułków piechoty i cztery pułki kawalerii, a także jednostkę artylerii. Było to możliwe dzięki zabezpieczeniu w Krakowie po austriackich składów broni i magazynów wojskowych.

Symboliczne znaczenie miał fakt, iż Kraków wybrano na miejsce, w którym odbyło się 19 X 1919 r. " święto zjednoczenia armii". Wtedy to usankcjonowano uroczyście poddanie wspólnemu dowództwu oddziałów wojskowych wywodzących się z rozmaitych polskich organizacji militarnych – walczących w czasie wojny na różnych frontach, tworzonych po rewolucji na terenach rozpadającego się imperium carskiego i wywodzących się z powstania wielkopolskiego. Spotkali się wówczas w Krakowie trzej komendanci wojskowi – popularni wśród swych żołnierzy, a wzajemnie sobie niechętni: naczelnik państwa Józef Piłsudski, dowódca polskiej armii we Francji Józef Haller i organizator Armii Wielkopolskiej Józef Dowbór-Muśnicki.

Choć ośrodek władzy państwowej ustalił się w Warszawie (czego nikt nie kwestionował) i przeto politycy z dawnej Kongresówki mieli w rządzie centralnym największy udział, nie brakło w nim i polityków galicyjskich, a w tym krakowskich. Dość wspomnieć Ignacego Daszyńskiego, który zaraz u progu niepodległości odegrał bardzo poważną rolę jako premier tzw. rządu lubelskiego, a potem został desygnowany przez Piłsudskiego na pierwszego premiera (chociaż gabinetu tego nie utworzył).

Bardzo znaczny, choć trudno wymierny, był udział krakowian w tworzeniu podstaw ustrojowych praworządnego i demokratycznego państwa. Polegał on na tym, że wywodzący się z Krakowa działacze państwowi wnosili do elit władzy kulturę polityczną i wyrobienie parlamentarne nabyte w czasie autonomii galicyjskiej. Niemniej ważny był wkład pracy krakowskich uczonych, zwłaszcza prawników z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W Krakowie żywo interesowano się losem tych miast i obszarów, których przynależność państwowa nie była pewna. Ze względu na ścisłe i różnorodne powiązania z Galicją Wschodnią, które się wytworzyły w czasach długoletniej przynależności do tej samej prowincji, szczególnie silny oddźwięk znajdowały w Krakowie walki na terenach leżących na wschód od Sanu, gdzie po upadku Austrii Ukraińcy proklamowali powstanie własnego państwa (Republika Ludowa Zachodniej Ukrainy). Już dnia 1 XI 1981 r. po mieście dopiero co wyzwolonym spod władzy austriackiej zaczęły się rozchodzić wiadomości o przerwaniu komunikacji ze Lwowem i z Przemyślem i domysły o opanowaniu tam rządu przez Ukraińców (czyli – jak wówczas mówiono – Rusinów). 3 XI przybył ze Lwowa pierwszy kurier. Wieści o walkach w Galicji Wschodniej i o samorzutnej obronie ludności polskiej we Lwowie wywołały w Krakowie duże poruszenie. Zaczęto domagać się zorganizowania pomocy, co w ówczesnych warunkach nie było łatwe. Grupa profesorów uniwersyteckich z Emilem Godlewskim na czele utworzyła Biuro Odsieczy Lwowa i urządziła wielki wiec w sali "Sokoła". Rozwinięto odpowiednią akcję propagandową. Otwarto punkty werbunkowe dla ochotników, a następnie zaczęto wysyłać niewielkie posiłki wojskowe do Lwowa, w tym grupki studentek Uniwersytetu zgłaszających się do służb pomocniczych oraz obsadę pociągów sanitarnych złożoną ze słuchaczy medycyny.

12 XI za pomocą pociągu pancernego wysłanego z Krakowa odzyskano Przemyśl. Dopiero w połowie listopada, wskutek poleceń władz naczelnych Państwa, generał Roja objął dowództwo grupy operacyjnej – w Krakowie zaczęto formować regularne siły odsieczy wojskowej, skierowane następnie przez Przemyśl do Lwowa. 22XI wieczorem dotarła do Krakowa wiadomość o wyparciu Ukraińców ze Lwowa i zakończeniu walk w tym mieście. Rada Miejska na posiedzeniu 28 XI podjęła z tej okazji odpowiednią rezolucję. Uzupełniono ją, na wniosek Ignacego Daszyńskiego, słowami: "Rada miasta Krakowa wyraża bohaterom Lwowa cześć i radość z uwolnienia miasta, a rządowi polskiemu oraz Józefowi Piłsudskiemu podziękowanie za skuteczną odsiecz dla Lwowa". Chodziło tu o przeciwstawienie się podnoszonemu w krakowskich kołach konserwatywnych zarzutowi przeciw władzom w Warszawie i osobiście przeciw Piłsudskiemu, że nie interweniowały na czas w Galicji Wschodniej.

Mimo tego powszechnego poparcia dla obrony Lwowa nie odczuwało się w Krakowie jakichś nastrojów szowinistycznych. Socjalistyczny "Naprzód" 24 XI pisał pod nagłówkiem Lwów jest wolny: "Ludowe wojska Polski są gotowe do obrony całości narodu – lecz te wojska kroczące na wschód dla ratowania zaginionych braci, wyciągają równocześnie ręce do zgody. Podajcie je no i wy – nasi chwilowi nieprzyjaciele!"

Równocześnie zorganizowano pomoc materialną. 21 XI powstał w Krakowie Komitet Ratunkowy dla Lwowa, który szybko stworzył kilkadziesiąt komitetów powiatowych i do czerwca 1919 r. przeprowadził bardzo skuteczną akcję zbiórki żywności i odzieży dla ubogiej ludności lwowskiej, opieki nad uchodźcami itp. Już 23 XI wyekspediowano do Lwowa pociąg z żywnością i odzieżą. Domagano się od rządu polskiego wyrażenia zgody na dowóz żywności także z terenu dawnego Królestwa oraz zabezpieczenia wojskowego transportów i linii kolejowej. W skład komitetu wchodziło wiele wpływowych osobistości, a na czele stał profesor UJ, wybitny anatomopatolog Stanisław Ciechanowski.

Przez całe półrocze 1919 r. obserwowano bacznie w Krakowie przebieg walk w Galicji Wschodniej, które trwały do 16 VII. Wtedy to wyparto ostatecznie Ukraińców za Zbrucz, przy pomocy posiłków napływających z różnych dzielnic Polski oraz jednostek armii generała Hallera. Począwszy do marca przez Kraków przeciągały oddziały Królestwa i z Poznańskiego budząc radość jako widomy znak zrastania się rozdartych dotąd dzielnic. Szczególnie gorąco witano w końcu kwietnia przejeżdżających na wschód "hallerczyków". Gdy zaś w końcu listopada 1919 r. Rada Najwyższa mocarstw sprzymierzonych zdecydowała o przyznaniu Polsce Galicji Wschodniej na okres 25-letni, z zagwarantowaniem autonomii Ukraińców, Rada Miejska zaprotestowała, domagając się trwałego związku tej dzielnicy z Polską, przy zapewnieniu jednak wszystkim mieszkańcom pełnej swobody narodowego rozwoju. "Naprzód" pisał zaś, że jest to "zgubna dla nas decyzja o oddaniu Galicji Wschodniej Polsce na 25 lat na przechowanie".

Tragiczne walki w Galicji Wschodniej między dwoma narodami dążącymi do stworzenia własnych państw pogłębiły antagonizm polsko-ukraiński. W Krakowie nie był on tak silny jak we Lwowie. Wzmógł się tu natomiast bardzo antagonizm polsko-czeski. Również w zachodniej części dawnego zaboru austriackiego wybuchły walki między dwoma narodami słowiańskimi budującymi niepodległe państwa. Problem przynależności niedalekiego Śląska Cieszyńskiego wzbudzał w Krakowie zrozumiałe zainteresowanie. 23 I 1919 r. przyszła do Krakowa wiadomość, że Czesi – zrywając porozumienie zawarte w listopadzie między przedstawicielami obu narodów na Śląsku Cieszyńskim – zajęli Bogumin. W ciągu kilku następnych dni obserwowano dalsze sukcesy Czechów i utarczki z nielicznymi oddziałami polskimi. Zginął wówczas (26 I) w potyczce pod Zebrzydowicami i Kończycami Małymi kapitan Cezary Haller, brat generała, pochodzący ze starej rodziny krakowskiej (urodził się w Jurczycach nieopodal Skawiny). 30 I internowano w ...