POCZĄTKI ROZBICIA DZIELNICOWEGO Po zjeździe w Merseburgu Bolesław Krzywousty skierował swoje wysiłki na uporządkowanie stosunków z sąsiadami i spraw wewnętrznych kraju. W 1136 r. Krzywousty uzyskał uniezależnienie Kościoła polskiego. W 1138 r. Bolesław Krzywousty zmarł. Nie spisał testamentu, wydał natomiast ustawę sukcesyjną. Prawdopodobnie następstwo tronu zostało uzgodnione wcześniej, wymagało bowiem zaprzysiężenia dostojników kościelnych i świeckich. Nie znamy tekstu ustawy, ale w wyniku jej postanowień Polska została podzielona na 5 dzielnic. Cztery dzielnice to były dziedziczne ziemie synów Bolesława Krzywoustego, piąta dzielnicą była dzielnicą senioralną. Należała ona do tego, który miał pełnić władzę zwierzchnią. Władysław II jako ziemię dziedziczną otrzymał Śląsk i Ziemię Lubuską. Jako senior otrzymał: Ziemię Krakowską, część Wielkopolski z Kaliszem i Gnieznem, Ziemię Łęczycką. Był to pas ziemi, który łączył wszystkie dzielnice. Bolesław Kędzierzawy otrzymał Mazowsze i Kujawy. Mieszko III Stary otrzymał zachodnią część Wielkopolski z Poznaniem. Henryk otrzymał Ziemię Sandomierską. Po śmierci Bolesława urodził się piąty syn – Kazimierz Sprawiedliwy, którego jednak ustawa sukcesyjna nie objęła. Bolesław Krzywousty dzieląc kraj chciał uchronić Polskę przed rozbiciem i decentralizacją władzy. Dzielnica senioralna miała być dzielnicą niepodzielną, miała kontakt z każdą inną dzielnicą. Miała ona przechodzić zawsze we władanie najstarszego członka rodu. Senior miał być pierwszy wśród książąt i do niego należała polityka zagraniczna. Miał prawo do wyznaczania biskupów, miał prawo obsadzania kasztelanów w głównych grodów wszystkich dzielnic oraz do niego należało sądownictwo we wszystkich dzielnicach. Cel był piękny, ale skutki okazały się tragiczne. Ustawa sukcesyjna spowodowała rozbicie feudalne, rozbicie dzielnicowe. Podobnie jak Bolesław postępowało w tym czasie wielu władców, także poprzednicy Bolesława, ale zawsze jednego z członków dynastii udawało się te podziały przezwyciężyć. Zasada pryncypatu była próbą pogodzenie jednowładztwa i niepodzielności a ideą rozbicia państwa na kilka dzielnic. W 1138 r. seniorem został Władysław II Wygnaniec. Władysław II dążył do przywrócenia jednowładztwa, dlatego też podjął walkę z braćmi. Dużą rolę odegrała w tym żona Władysława – Agnieszka. Także i sam Władysław chciał wyeliminować braci. Drogę postępowania wskazywał mu przykład ojca, który pozbył się Zbigniewa, znajomość dziejów Piastów z kroniki Galla Anonima. Jego pragnieniem było przekazanie władzy synowi, a nie bratu. Sytuacja Władysława wyglądała dobrze: posiadał najlepsze dzielnice, mógł liczyć na pomoc Niemiec i Czech. Jego syn był mężem ruskiej księżniczki. Władysław II zawarł z Rusinami porozumienie i wspólnie uderzyli na dzielnicę Bolesława Kędzierzawego, pustosząc Mazowsze. Do kolejnej fazy walk pomiędzy braćmi a seniorem doszło w 1144 r. kiedy zmarła żona Bolesława Krzywoustego - Salomea. Władysław II chciał zagarnąć Łęczycę i grody jakie posiadała Salomea, ale uprzedzili go Mieszko i Bolesław. Ponownie przy wsparciu Rusinów udało się Władysławowi grody odzyskać. W 1145 r. zaszły duże zmiany. Prawą ręką Władysława był jego wuj – Piotr Włost. Zaczęło się polowaniem, kiedy to Władysław II z wujem Piotrem Włostem po całodziennym polowaniu siedzieli przy ognisku, pito dużo piwa. Władysław zażartował z żony Włosta. Ten nie pozostał mu dłużny, stwierdzając, że żona Władysława zdradza go z rycerzem. Po powrocie do domu Władysław zażądał od żony wyjaśnień. Agnieszka uniewinniła się w oczach męża, niemniej jednak przysięgła Piotrowi zemstę. Oskarżony przez Włosta rycerz dokonał zemsty. Porwano go, oślepiono, odcięto mu język, skazano na wygnanie całą rodzinę, a majątek skonfiskowano. Przyczyna wygnania Włosta była faktycznie inna – Piotr przeszedł na stronę juniorów, zdradził Władysława. Czyn Władysława spowodował, że wielu z tych co stało przy Piotrze przeszło na stronę juniorów. Władysław II widząc, że władza wymyka mu się z rąk, postanowił się rozprawić z braćmi. Kiedy ci przebywali w Poznaniu, uderzył. Biskup poznański Jakub upominał księcia, a potem rzucił klątwę. Po tym Władysław II stracił zwolenników, ostatecznie poniósł klęskę pod Poznaniem. W 1145 r. opuścił ostatecznie Polskę, szukając wsparcia najpierw w Czechach, potem u cesarza. W 1146 r. cesarz ruszył na Polskę, ale dotarł tylko do linii Odry i wycofał się. Zadowolił się obietnicą braci, że stawią się przed nim by rozstrzygnąć spór. Władzę w państwie objął Bolesław Kędzierzawy. To złamało zasadę senioratu. Bracia postanowili zalegalizować władzę. Zwrócili się do papieża, by zalegalizował klątwę rzuconą na Władysława. Papież zatwierdził klątwę. Nie zrezygnowała jednak żona Władysława - Agnieszka. Dzięki akcji dyplomatycznej doprowadziła do zmiany zdania papieża. Do Polski przybył legat i chciał nakłonić braci by oddali władzę Władysławowi. Bracia się sprzeciwili i legat rzucił klątwę na braci. Polski episkopat klątwy nie uznał i pozostała ona martwa. Kolejny raz sprawa Władysława wyszła w 1157 r. Cesarzem niemieckim został Fryderyk Barbarossa – Rudobrody, który ruszył z wyprawą na Polskę. Tym razem zaniechano obrony linii Odry. Spalono grody nad Odrą – Głogów i Bytom. Wojska cesarskie bez problemu wkroczyły w głąb kraju. Bolesław Kędzierzawy nie podejmował walki. Gdy cesarz dotarł pod Poznań Bolesław poprosił o pokój. Zawarto pokój w Krzyszkowie. Był to pokój upokarzający dla Bolesława. Stał boso, z mieczem u szyi. Musiał przyjąć warunki cesarza. Został zobowiązany do stawienia się w Magdeburgu, by odpowiedzieć na zarzuty w sprawie brata. Przyrzekł także zapłacić Fryderykowi 2000 grzywien srebra jako zwrot wkładu poniesionego przez cesarza na wyprawę. Rękojmią zobowiązania byli zakładnicy, wśród których był najmłodszy brat Kazimierz. Polska stała się lennem cesarstwa. Za tę cenę Bolesław Kędzierzawy miał rządzić krajem. Władysław II Wygnaniec zmarł w 1159 r. na wygnaniu. Po śmierci Władysława II do kraju wrócili jego synowie. Władysław II miał czterech synów. Byli to: Bolesław Wysoki, Mieszko Plątonogi, Konrad i Albert. Konrad i Albert do Polski nie przyjechali. Bolesław Kędzierzawy wyznaczył im dzielnicę ojca – Śląsk, zatrzymując jednak w swojej władzy główne grody. Bracia byli ze sobą skłóceni. Mieszko Plątonogi dogadał się z Bolesławem Kędzierzawym i uderzyli na Bolesława Wysokiego i ten musiał uciekać. Kolejny raz cesarz zagroził interwencją. W 1173 r. Bolesław Kędzierzawy zgodził się na powrót Bolesława Wysokiego na Śląsk. Śląsk podzielono: Mieszko Plątonogi otrzymał Racibórz z okolicami, a syn Bolesława Wysokiego – księstwo Opolskie. Bolesław Kędzierzawy zmarł w 1173 r. Wówczas władzę senioralną w państwie przejął książę Wielkopolski – Mieszko III. PRÓBY POWSTRZYMANIA ROZBICIA DZIELNICOWEGO W 1173 r. zmarł Bolesław Kędzierzawy i swemu synowi Leszkowi pozostawił swoją ziemię dziedziczną – Mazowsze i Kujawy. Natomiast władzę senioralną objął Mieszko III Stary, który miał pomysł, by przezwyciężyć rozbicie. Dążył do podniesienia autorytetu Polski na arenie międzynarodowej. Próbował przywrócić panowanie Polski nad Pomorzem. Próby, które podjął dotyczyły wzmocnienia władzy książęcej wewnątrz kraju, spotkały się z oporem możnowładców. Mieszko III wprowadził monopol na wydobywanie bogactw naturalnych, zakazał polowania na grubą zwierzynę w lasach bez zezwolenia, zakazał podporządkowywania wolnych chłopów przez możnowładców. Możnowładcy ci, którzy łamali postanowienia musieli płacić karę – 70 grzywien srebra. Mieszko III zaczął psuć monetę. Nie tylko obniżał w niej zawartość srebra (dolewał żelaza), ale również zmniejszając jej wagę. Monety były tak cienkie, że bito je z jednej strony. To wywołało niezadowolenie wśród możnowładców. Powstał spisek przeciwko Mieszkowi III. Kiedy w 1177 r. udał się do Poznania spiskowcy ujawnili się. Władzę oddali Kazimierzowi Sprawiedliwemu. Przeciw Mieszkowi wystąpił syn i wygonił go z Wielkopolski. Mieszko Stary znalazł schronienie na Śląsku u Mieszka Plątonogiego. Wybranie na tron Kazimierza było odejściem od zasady senioratu – nie był on najstarszym synem. Aby zalegalizować władzę, odwołano się do prawa narodu do wyboru władzy. Kazimierz i możnowładcy krakowscy upoważnieni przez zjazd w Łęczycy zwrócili się do papieża o zalegalizowanie władzy. W zamian za to Kazimierz zrezygnował z prawa do ruchomości po zmarłym biskupie. Papież zalegalizował władzę Kazimierza. Mieszko III Stary widząc co się dzieje w kraju, udał się na Czechy, do Niemiec, gdzie szukał wsparcia. Następnie udał się na Pomorze, gdzie udało mu się uzyskać pomoc Bogusława – księcia Pomorskiego. Przy jego pomocy opanował Gniezno. Kazimierz nie interweniował, pochłonięty polityką wschodnią. Polityka ta wywołała niezadowolenie w kraju. Przeciwko Kazimierzowi powstał spisek w Krakowie. W 1191 r. pojawiły się w Krakowie plotki rozpuszczone przez możnowładców krakowskich jakoby Kazimierz na Rusi zginął. Mieszko III przybył do Krakowa i próbował opanować Wawel. Kazimierz ruszył na Kraków. Zdobył go, pokonał spiskowców, zaczął walki z Mieszkiem. Trzy lata później Kazimierz Sprawiedliwy zmarł podczas uczty. Podejrzewano, że został otruty, ale to nie potwierdziło się. Po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego władzę w Krakowie próbował objąć Mieszko III. Przeciw niemu opowiedzieli się możnowładcy, którzy woleli młodego władcę, by można było nim kierować. Wybór padł na Leszka Białego. 13 września 1195 r. pomiędzy Mieszkiem III a możnowładcami doszło do bitwy pod Jędrzejowem nad Mozgawą. W bitwie zginął syn Mieszka III, a sam Mieszko III musiał uciekać. Bitwa nad Mozgawą nie była bitwą jedynie pomiędzy Mieszkiem III a możnymi krakowskimi, ale w tej bitwie starły się dwie koncepcje władzy. Koncepcja pierwsza, którą prezentował Mieszko Stary reprezentujący styl autorytarnych rządów książęcych w oparciu o ustawę sukcesyjną Bolesława Krzywoustego , druga opcja, która opierała się na zasadzie, że społeczeństwo ma prawo do wyboru władzy. W bitwie nad Mozgawą wygrała ta druga koncepcja. Mimo klęski nad Mozgawą Mieszko III nie zrezygnował z walki o tron krakowski. Nie udało się go zdobyć zbrojnie, dlatego postanowił zdobyć Kraków podstępem. Niezadowolona matka Leszka Białego – Helena, która poczuła się urażona w swoich ambicjach, myślała bowiem, że będzie spełniała władzę regentki – potajemnie, podstępem wpuściła Mieszka III do Krakowa. W ten sposób w 1198 r. Mieszko III zajął Kraków. Na drodze znowu stanęli możni, którzy wypędzili Mieszka z Krakowa. Wtedy Mieszko III zrozumiał, że nie zdobędzie Krakowa ani siłą ani podstępem, i z możnymi krakowskimi zawarł porozumienie. Za cenę zrezygnowania ze stylu rządów autorytarnych objął tron krakowski. Zasiadał na tronie krakowskim do 1202 r. Zmarł 13.03.1202 r. Po śmierci Mieszka III możni krakowscy zaproponowali tron w Krakowie Leszkowi Białemu. Ale możni krakowscy postawili warunek. Leszek Biały miał odsunąć swojego długoletniego nauczyciela i doradcę w sprawach politycznych - Gaworka. Chodziło o to, by możni krakowscy mieli wpływ na księcia, by nie opierał się na doradcy, który pochodził skądinąd. Leszek Biały wobec takiego warunku zrezygnował z tronu krakowskiego. Wówczas tron krakowski powierzono Władysławowi Laskonogiemu, który był synem Mieszka Starego. Rządził jednak w Krakowie tylko kilka miesięcy. Bowiem kiedy zmarł jego poplecznik wojewoda krakowski Mikołaj – został Władysław Laskonogi wypędzony z Krakowa. Tron tym razem już bez żadnych warunków objął Leszek Biały. Kolejny raz pojawił się problem seniora. Leszek Biały nie był najstarszy z rodu Piastów. Właściwą osoba, która powinna zająć tron krakowski był Mieszko Plątonogi. I on wysunął pretensje do tronu krakowskiego. Wówczas powstały dwa stronnictwa w Polsce: · stronnictwo książąt młodszych, popieranych przez Kościół, do tego stronnictwa należał Leszek Biały, jego brat Konrad Mazowiecki, · stronnictwo książąt starszych. To stronnictwo reprezentował Mieszko Plątonogi oraz Władysław Laskonogi. W roli pośrednika pomiędzy stronnictwami podjął się książę wrocławski Henryk Brodaty. Do porozumienia jednak nie doszło. Natomiast Henryk Brodaty doprowadził, do tego, że papież wydał bullę, w której nakazywał przestrzegania ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego, a nie przestrzegającym groził klątwa. W wyniku tej bulli papieskiej Mieszko Plątonogi zasiadł na tronie krakowskim. Panował krótko, w maju 1211 r. wrócił do Krakowa Leszek Biały. Episkopat Polski doprowadził do zmiany decyzji papieskiej. Leszek Biały należał do stronnictwa książąt młodszych. Ci byli wspierani przez episkopat, bowiem biskupi liczyli na pewne ustępstwa książąt młodszych w zamian za poparcie ich kandydatur do tronu krakowskiego. Papieżem był wówczas Innocenty II. I faktycznie bracia młodsi: Leszek Biały, Konrad Mazowiecki, Władysław Odonic oraz Kazimierz Opolski w Wolborzu wydali przywilej dla wyższego duchowieństwa, który mówił o prawie biskupów i opatów do sprawowania sądów nad ludnością mieszkającą w majątkach kościelnych. Ponadto by też kilka nadań dla Kościoła. Ten przywilej sprawił,... |
