Początków renesansu trzeba szukać w schyłku średniowiecza, kiedy to zmienia się podejście do człowieka. Człowiek przestał być traktowany tylko jako element jakiejś społeczności, zaczyna się w sposób indywidualny podchodzić do człowieka. Podjęto na nowo refleksję religijną. Zaczęły się inaczej rozkładać akcenty. Mniej podkreślano sprawy życia duchowego, większą uwagę zwracano na życie doczesne. Znakiem renesansu był powrót do starożytności, odkrycie jej na nowo.

Renesans narodził się we Włoszech. W XIV i XV wieku środkowa i płn. Italia były miejscem przemian, które były obce innym regionom Europy. We Włoszech większe znaczenie posiadały miasta, które wyzwalały się spod zależności panów, władców, wzrastała wolność miast, podnosił się poziom życia mieszkańców. Wzrosło w miastach także zainteresowanie nauką. Rozwinęła się działalność uniwersytetów. Coraz bardziej zaznaczał się kryzys społeczeństwa stanowego, opartego na zależności feudalnej.

Kolejnym miejscem przemian była gospodarka. Gospodarka wymienna była zastępowana gospodarką towarowo-pieniężną. Pojawienie się pieniądza pozwalało na awans społeczny. Dotąd był on uzależniony od urodzenia. Teraz ten, kto miał pieniądze mógł zdobywać wiedzę, kształcić się, piastować urzędy. Pieniądz zlikwidował podział między warstwą szlachecka i warstwą mieszczańską. Nawet zamożny chłop mógł liczyć na objęcie jakiegoś urzędu. Te przemiany gospodarcze odbijały się także na zmianach w dziedzinie myśli społecznej, politycznej.

W okresie średniowiecza uniwersytety, szkoły były uzależnione od papiestwa. Rozwój rzemiosła, handlu doprowadził do zrzucenia tej zależności. Odrzucenie zależności kościelnej spowodowało większa swobodę w rozwoju myśli intelektualnej.

Italia w okresie renesansu była rozbita na małe państewka, które ze sobą walczyły. Swoista grupą państw były państwa-miasta, cieszące się bardzo dużą autonomią. Miasta te rywalizowały ze sobą, często się zwalczały, ale była to walka w oparciu o pióro. Powstała bogata literatura polemiczna, polityczna.

Przedstawiciele miast sięgali po nowe idee, rozwiązania ustrojowe, polityczne. Władcy tych państewek chcieli upamiętnić czas swego panowania, dlatego na dworach pojawili się artyści. Władcy łożyli na artystów, zapewniali im opiekę mieszkanie, w zamian artyści tworzyli obrazy, posągi. Takie zjawisko nazywamy mecenatem. Mecenat objął również ludzi związanych z literaturą.

Kultura renesansu wyrosła z prądu umysłowego, który nazywamy humanizmem. Humanizm zaczyna się rozwijać w Italii w XIII w. Największy jego rozwój przypada na XV wiek, ale wtedy jest już humanizm ogólnoeuropejski. Do rozwoju idei humanistycznej w Europie przyczynili się przede wszystkim drukarze i wynalezienie przez Gutenberga druku w 1450 r. Drukarnie pracowały wydając przede wszystkim dzieła humanistów. Dzięki nim idee humanistyczne rozpowszechniły się po całej Europie. Najwybitniejsi przedstawicieli humanizmu działali w Niemczech, we Francji i w Anglii. Humanizm europejski miał charakter elitarny. Nie miał dużego zasięgu oddziaływania w Europie. Dzieła humanizmu znane były tylko wybitnym jednostkom, a nie całemu społeczeństwu. Charakterystyczną cechą renesansu był powrót do starożytności. Nie oznacza to, że średniowiecze zapomniało o starożytności. Filozofia i teologia chrześcijańska średniowiecza sięgała po dzieła Arystotelesa, Platona, Euklidesa. W renesansie odkryto na nowo całe bogactwo starożytności, do czego w znaczący sposób przyczynili się Arabowie. To oni zajmowali się przepisywaniem ksiąg starożytnych. Ponadto upadek Konstantynopola, ucieczka uczonych ze wschodu na zachód, wymiana doświadczeń kulturalnych, poszukiwanie rękopisów greckich, rzymskich, odkrycie ich na nowo sprawiły, że odkryto na nowo starożytność.

W XV wieku we Florencji rozpoczęły się studia nad Platonem. W centrum zainteresowania w okresie renesansu został postawiony człowiek. Wszelkie badania nad starożytnością służyły temu, by poznać lepiej człowieka. Także w centrum sztuki renesansowej postawiony został człowiek, a nie Bóg. Sztuka przemawiała do znacznie szerszego kręgu odbiorców, niż dzieła myślicieli humanistycznych.

Do najwybitniejszych przedstawicieli humanistycznych zaliczamy Erazma z Rotterdamu, Niccola Machiavellego, Tomaza Morusa, Jeana Bodina.

Niccolo Machiavelli i Tomasz Morus podjęli studium nad człowiekiem, nad człowiekiem, który żyje w konkretnej rzeczywistości, w konkretnym społeczeństwie i którego to społeczeństwo kształtuje. W odróżnieniu od myślicieli średniowiecza Niccolo Machiavelli i Tomasz Morus nie próbowali robić komentarzy do dzieł Arystotelesa, ale podjęli wysiłek przeanalizowania aktualnej sytuacji społecznej człowieka.

Niccolo Machiavelli pochodził z Florencji ze zubożałej rodziny szlacheckiej. W swoim dorobku życiowym miał 10 letni okres urzędowania we Florencji. Zajmował się sprawami wewnętrznymi i zewnętrznymi miasta - państwa. Prowadził różne misje dyplomatyczne w imieniu Florencji, a także całej Italii. To wszystko zaowocowało w późniejszych traktatach społeczno-politycznych, z których największe znaczenie ma „Książę”. W tym dziele Machiavelli podjął analizę mechanizmu władzy. Udzielał szeregu praktycznych rad i wniosków. Do najbardziej znanych należą:

-          władca czasami musi postępować niemoralnie, by nie narazić na szkody całego społeczeństwa,

-          nie zawsze można być dobrym, trzeba dostosować się do okoliczności.

Machiavelli zajął się problemem jak należy postępować w określonych sytuacjach społecznych.

Inaczej podszedł do studium nad społeczeństwem i człowiekiem Tomasz Morus, który podjął próbę odpowiedzi na pytanie jak można doprowadzić do zmiany tych stosunków społecznych. Największym dziełem Tomasza Morusa była „Utopia. W Utopii Tomasz Morus podjął krytykę stosunków społecznych, które panowały w Anglii. Następnie ukazuje idealną wyspę Utopię czyli miejsce, którego nie ma. Wyspę tę miał odkryć Rafael Hitlodeo (ten co plecie bajdy). Utopia to państwo, w którym nie istnieje własność prywatna. Społeczeństwo nie jest  tam podzielone na klasy. Wszyscy uczestniczą w produkcji. Nie ma w państwie elementów nie produkcyjnych. Do takich elementów Morus zalicza żołnierzy, bankierów, służbę, ludzi żyjących z renty, i bandytów. Wyprodukowane dobra ulegają podziałowi według zasady: każdemu według potrzeb. Dzień pracy trwa tylko 6 godzin. Władza ma charakter demokratyczny. Podstawą społeczeństwa jest rodzina. Społeczeństwo cieszy się także szeroką tolerancją religijną, wojny zdarzają się rzadko. W ten sposób Tomasz Morus stworzył podstawy socjalizmu utopijnego. Socjalizm utopijny próbował później przejąć poglądy Morusa uważając, że można stworzyć takie społeczeństwo.

Jean Bodin jest autorem: „Sześć  ksiąg o Rzeczypospolitej”.

KONFLIKT POLSKO-KRZYŻACKI OD POŁOWY XV WIEKU

Po zakończeniu wielkiej wojny, której punktem kulminacyjnym była bitwa pod Grunwaldem, zakon krzyżacki nie odbudował już swej potęgi militarnej. Władysław Jagiełło nie umiał jednak wykorzystać swojego zwycięstwa.

W niedługim czasie sprawa konfliktu polsko-krzyżackiego znalazła się na arenie międzynarodowej, a mianowicie na soborze w Konstancji. Uzyskano wówczas potępienie dla paszkwilu Falkenberga. Natomiast sama sprawa sporu polsko-krzyżackiego miała być rozstrzygnięta przez Zygmunta Luksemburczyka. Krzyżacy nie chcieli się zgodzić na sąd Zygmunta Luksemburczyka, odwołali się do sądu papieskiego. Jagiełło rozpoczął wówczas przygotowania o wojny. Na granicy państwa krzyżackiego stanęły wojska polskie. Jagiełło zawarł sojusz z Danią oraz z książętami pomorskimi. W takiej sytuacji krzyżacy zgodzili się na sąd Luksemburczyka. Wyrok, jaki został wydany okazał się dla Polski niekorzystny. Polska miała zadowolić się zwrotami kosztów na odbudowę zamku w Złotoryi, natomiast zakon miał zatrzymać wszystkie posiadłości sprzed 1343 r. W takiej sytuacji, tym razem delegacja polska odwołała się sądu papieskiego. Papież przedłużył rozejm do 1422 r. Czas rozejmu dyplomacja polska wykorzystała na zawarcie układu z Brandenburgią. Cesarz miał ponownie rozpatrzyć sprawę. Rozpatrzył ją, ale wyroku nie zmienił. W takiej sytuacji doszło do wznowienia konfliktu. Ponieważ wojska polskie odnosiły zwycięstwa, krzyżacy poprosili o pokój. Został zawarty pokój 27 września 1422 r. na Jeziorze Melno. Polska na mocy pokoju odzyskiwała część Kujaw, Żmudź pozostawała przy Litwie już na stałe. Zygmunt Luksemburczyk, widząc klęskę zakonu, wycofał swoje poparcie dla Krzyżaków.

Do śmierci Władysława Jagiełły panował spokój na granicy polsko-krzyżackiej.

Państwo krzyżackie przeżywało silny kryzys. Do bitwy pod Grunwaldem było to państwo, które rozwijało się dzięki podbojom. Te podboje dostarczały taniej siły roboczej, bogactw. Brak terenów dla podbojów powodował nakładanie nowych ciężarów na ludność podbitą, zaczynał się coraz większy ucisk. To wszystko prowadziło do niezadowolenia. Przeciwko zakonowi zaczął narastać opór. W 1440 r. powstał Związek Pruski, w którym główną rolę odgrywali mieszczanie. Krzyżacy doprowadzili do wydania wyroku przeciwko Związkowi, bojąc się jego działalności. Związek miał zostać rozwiązany, a jego członkowie mieli zostać skazani na śmierć lub na banicję. W takiej sytuacji w 1454 r. członkowie związku zwrócili się  o pomoc do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka. Prosili, aby przejął Prusy pod swoją władzę. W samych Prusach na terenie państwa krzyżackiego, Związek Pruski doprowadził do powstania przeciwko krzyżakom.

W tej sytuacji Kazimierz Jagiellończyk wypowiedział oficjalnie zakonowi wojnę. 6 marca 1454 r. król Polski wydał akt inkorporacyjny, w którym przyłączył Prusy do Królestwa Polskiego. Ale Kazimierz Jagiellończyk natknął się na opór szlachty polskiej. Mogło się okazać, że na prowadzenie wojny z zakonem nie będzie ludzi. Szlachta wielkopolska, która została zebrana w obozie w Cerekwicy postanowiła wykorzystać sytuację i postawiła królowi żądania. Postawiła warunki, na których weźmie udział w wojnie z zakonem. Wojna już była wypowiedziana, król musiał ustąpić. Od tego czasu bez zgody sejmików ziemskich król nie mógł podnieść podatków. Nie mógł bez zgody sejmików ziemskich zwołać pospolitego ruszenia.

Szlachta po swoim zwycięstwie nad królem, ruszyła pod twierdzę krzyżacką Chojnice i poniosła klęskę. Skutki tej klęski były poważne:

-          utracono szansę na szybkie rozwiązanie konfliktu,

-          utracono sukcesy powstania przeciwko krzyżakom na terenie samych Prus,

-          znaczna część ludności Prus straciła zaufanie do Polaków.

Król ponownie zwołał pospolite ruszenie, tym razem ogólnopolskie. Wówczas szlachta zebrana w obozie w Nieszawie ponownie wystąpiła ze swoimi żądaniami. Kazimierz Jagiellończyk wycofał wówczas przywilej cerekwicki i wydał nowy dla całej szlachty w Nieszawie w listopadzie 1454 r. Na mocy tego przywileju sejmik ziemski (szlachecki) stał się fundamentem ustroju Rzeczpospolitej, władza monarchy została ograniczona.

Te przywileje cerekwicko-nieszawskie nie zmieniły obrazu wojny. Trzeba było dużego wysiłku finansowego, by prowadzić wojnę.

W 1456 r. doszło do bitwy morskiej pod wyspą Bornholm. Flota gdańska pokonała flotę duńską. Decydująca bitwa miała miejsce w 1462 r. nad Jeziorem Żarnowieckim koło Świecinia. Wojskami polskimi dowodził wojewoda sandomierski Piotr Dunin. Główna siłą wojska polskiego były wojska zaciężne. Krzyżacy ponieśli klęskę.

Rok później na Zalewie Wiślanym flota gdańska pokonała krzyżaków, od 1463 r. rozpoczęły się rozmowy, które doprowadziły do zawarcia w 1466 r. pokoju w Toruniu.

Na mocy pokoju toruńskiego:

-          Polska odzyskała Pomorze Zachodnie tzw. Prusy Królewskie na zachód od Wisły,

-          do Polski wracała ziemia chełmińska,

-          Malbork uznawał władzę króla polskiego,

-          biskupstwo warmińskie zostało wyłączone spod władzy krzyżackiej,

-          stolica państwa krzyżackiego została przeniesiona z Malborka do Królewca,

-          państwo zakonne stawało się lennem polskim,

-          każdy nowo wybrany mistrz krzyżacki miał składać hołd lenny królowi polskiemu,

-          Polska uzyskiwała dostęp do morza, do umożliwiało eksport zboża drogą morską.

Polska wychodziła zatem z wojny zwycięsko. Słabością pokoju toruńskiego było to, iż nie został on zatwierdzony ani przez cesarza, ani przez papieża.

W 1471 r. zmarł król czeski Jerzy z Pobieradu. Sejm czeski wybrał na władcę królewicza polskiego Władysława Jagiellończyka, ale o tron upomniał się także król węgierski Maciej Korwin i doszło do wojny. Kazimierz Jagiellończyk nie tylko chciał zapewnić tron dla Władysława na tronie czeskim, ale chciał także pozbawił Macieja Korwina tronu węgierskiego, by tam osadzić drugiego swojego syna. Polska zaangażowała się w wojnę o tron węgierski i czeski, a sytuację postanowili wykorzystać krzyżacy.