MEZOPOTAMIA

Najstarsze cywilizacje rozwinęły się na Bliskim Wschodzie, na terenach obejmujących Mezopotamię i Egipt. Rozwinęły się one w dorzeczach dużych rzek, i rzekom tym zawdzięczały swoje istnienie.

Mezopotamia położona była w dorzeczu Eufratu i Tygrysu. Wylewy tych rzek przynoszące żyzny muł przyczyniły się do tego, że powstające na tym obszarze państwa-miasta miały charakter rolniczy. Niekorzystnym elementem położenia Mezopotamii było to, że nie miała ona zabezpieczenia zarówno od strony pustyń Arabii i Syrii, gór Iranu i Armenii jak i od strony Azji Mniejszej. Ten fakt wpływał ujemnie na trwałość powstających tam organizmów państwowych.

Pierwsze zorganizowane formy społeczeństwa istniały w dolnym biegu Eufratu już w VI tysiącleciu przed naszą erą. Głównym zajęciem ludności tam mieszkającej było rolnictwo. Kształtująca się władza państwowa dbała o system irygacyjny, osuszanie bagien, organizację siły zbrojnej. Zaczęły powstawać świątynie. Proces ten poważniejszych rozmiarów nabrał w III tysiącleciu przed naszą era. Wówczas pojawili się na tych terenach Sumerowie – lud, który w decydujący sposób zaważył na wykształceniu się państwowości i kultury Mezopotamii. Nazwa Sumerowie pochodzi od terminu Sumer, którym Semici określali południową Mezopotamią.

Wysoka kultura stworzona przez Sumerów oddziaływała na cały starożytny wschód.

Z okresu tego zachowało się dużo dokumentów, dzięki którym można dość dokładnie odtworzyć stosunki gospodarcze Sumerów. Podstawą ich gospodarki było rolnictwo i hodowla bydła. Wiąże się z tym konieczność rozwoju systemu irygacyjnego. Ciężar budowy i oczyszczania kanałów spoczywał na chłopach. Kanały ulegały ciągłemu zamulaniu gliną. Nie wiadomo jakie były zbiory, musiały być one znaczne skoro dawały utrzymanie licznej ludności miejskiej żyjącej z nadwyżek produkcji rolnej. Inżynieryjne umiejętności Sumerów ujawniły się w budownictwie. Rozwinęła się produkcja cegły. Początkowo do budowy używano cegieł świeżych, później zaczęto cegły suszyć na słońcu i wypalać. Sumerowie rozwinęli rzemiosło, wynaleźli koło garncarskie, koło do wozu. Ich wynalazkiem był prawdopodobnie brąz – stop miedzi i cyny. Sumerowie wynaleźli także kolorowe szkło oraz doskonalili sztukę złotniczą. Prowadzili również szeroki handel, sięgający do doliny Indusu.

Sumerowie nie mieli scentralizowanego obejmującego cały obszar, państwa. Podzieleni byli na miasta – państwa. Rządzili w nich kapłani z tytułem en lub ensi. Najwyższą władzę miał kapłan-król. Również w rękach kapłanów znajdowała się władza administracyjna, wojskowa i sądownicza. Był to ustrój teokratyczny. Na czele wojska stał naczelnik.

Silniejsze miasta-państwa podbijały mniejsze. Łupy przypadały naczelnikom i wojownikom. Stanowili oni arystokrację.

Szczytem potęgi politycznej Sumerów był okres panowania I dynastii z Ur ok. 2500 r. p.n.e. Świetność jednak trwała krótko. Rozpoczęły się walki między państwami sumeryjskimi, osłabiły one pozycje Sumerów na rzecz Semitów, nazywanych równie z Akkadami od nazwy ich głównego ośrodka. W tym czasie rozpoczął się proces postępującej semityzacji Sumerów.

Życie Sumerów pozostawało pod przemożnych wpływem religii. Sumerowie wierzyli w siły przyrody, czczone pod postacią demonów. Początkowo każde miasto czciło swoje bóstwo. Później wytworzył się cały panteon bóstw. Budowano ogromne świątynie, przy nich wznoszono ogromne wieże tzw. Zigguraty. Szczególną czcią otaczali Sumerowie bóstwa płodności.

U Sumerów rozwinęła się sztuka pisarska. Życie codzienne i rozwijająca się gospodarka zmuszały do spisywania dokumentów. Postały epopeje treści mitologicznej – poemat o Gilgameszu z zachowaną relacją o potopie. Sumerom Mezopotamia zawdzięcza pismo klinowe.

Mimo wielkich osiągnięć, wskutek walk toczonych między miastami, Sumerowie ulegali wpływom Semitów. Okres panowania Semitów nie pozostał bez wpływu. Na terenach peryferyjnych powstawały nowe ośrodki polityczne, rodziły się nowe siły. Zaczęły one przenikać na teren Sumeru, zwanego teraz Sumero-Akkadem i niszczyć go. Zaczęło formować się państwo asyryjskie koło miasta Assur, do dużego znaczenia doszło państwo semickie z siedzibą w Mali, Babilon i Elamici.

Zwycięzcą walk toczonych między istniejącymi społecznościami o panowanie w Sumerze został Hammurabi, król Babilonu.

Kilkadziesiąt lat panowania /1728-1686/ poświęcił on na walkę z Elamitami, Asyrią i państwem Mari. Prawie cała Mezopotamia została włączona do jego monarchii, zaś stolica państwa Babilon stał się centrum kulturalnym i gospodarczym wschodu.

Hammurabi scentralizował państwo, likwidując ponad tysiącletnie rozbicie kraju. Wyrazem zmiany sytuacji politycznej był fakt wysunięcia się na pierwszy plan nowej stolicy, Babilonu. Semicki bóg Babilonu Marduk wyparł bogów sumeryjskich. Elementem jednoczącym kraj miała być kodyfikacja istniejącego w różnych miastach Sumeru prawa zwyczajowego. Powstanie scentralizowanego państwa ożywiło gospodarkę babilońską. Obok wielkiej własności ziemskiej istniała własność królewska. Z własności królewskiej parcele przeznaczane były dla pracowników administracji królewskiej. Część tych ziem wydzierżawiono chłopom za daninę. Hammurabi stosował kolonizację wojskową tzn. w zamian za ziemię chłop był zobowiązany do służby wojskowej.

Mimo wielkiej potęgi, państwo Hammurabiego wykazywało pewne oznaki słabości. Przyczyną słabości państwa była być może pogarszająca się sytuacja ekonomiczna chłopów. W drugiej połowie II tysiąclecia usamodzielniła się Asyria, oraz południowa Babilonia tzw. Kraj nadmorski. Władcy Babilonu musieli toczyć walki z plemionami z gór Iranu szukającymi łupów w bogatych miastach babilońskich. Decydujący cios państwu babilońskiemu zadała wielka wyprawa, którą podjął król państwa Hetytów w Azji Mniejszej. Państwo Babilon zostało zdobyte i złupione, w niedługim czasie przeszło pod panowanie plemienia Kasytów.

INDIE

Indie są kolejną cywilizacją, która swoje powstanie zawdzięcza położeniu geograficznemu. Dzisiejsze Indie są w 60 % położone na Półwyspie Indyjskim. Półwysep zajęty jest przez Wyżynę Dekan. Wąskie niziny ciągną się wzdłuż wybrzeża. Na północ od Dekanu znajduje się Wyżyna Hindustańska i Himalaje z najwyższym szczytem Indii Nanga Parbat. W części północno-zachodniej położone są góry Karakorum. Główne rzeki Indii to Ganges i Indus. Wokół nich powstały pierwsze cywilizacje.

W dolinie Indusu, nad Gangesem oraz wzdłuż północnej granicy Dekanu badania wykopaliskowe doprowadziły do odkrycia kultury sięgającej co najmniej III tys. p.n.e. Najliczniejsze i najbardziej okazałe zabytki odnaleziono w miejscowości Harappa /Pendżab/ oraz Mohendżo-Daro w dorzeczu Indusu. Od tych miejscowości kulturę tę nazwano Harappa-Mohendżo-Daro. Podobnie jak w Mezopotamii, powstanie swe zawdzięcza ona sąsiedztwu z wielką rzeką. Badania archeologiczne wykazały, że znajdowały się tam wielkie miasta zbudowane z wypalanej cegły, wyposażone w wodociągi i kanalizację, o prostych ulicach. W centrum miasta znajdowała się potężnie obwarowana cytadela, obok niej była świątynia. Z cegły zbudowane były domy zarówno bogatych jak i uboższej ludności, z tym, że domy bogatych były duże i przestronne. Głównym zajęciem ludności było rolnictwo. Prawdopodobnie tutaj po raz pierwszy uprawiano bawełnę. Miasta rządzone były prawdopodobnie przez kapłanów. Rozwinęły się w nich różne gałęzie rzemiosła. Znaleziska świadczą o ożywionych stosunkach handlowych, zwłaszcza z miastami Sumeru. Zachowały się liczne zabytki kultury, posągi bogów, urządzenia kultowe. Dzisiejsze wierzenia Indii mają swe źródła w starożytnych kultach.

Badania nie zdołały wyjaśnić okoliczności towarzyszących powstaniu kultur Indusu i pochodzenia ich twórców. Znaleziono wiele pieczęci i innych zabytków pokrytych pismem o charakterze obrazkowym, ale nie zdołano ich odczytać. Niewyjaśniona jest też sprawa upadku kultur Indusu. Najczęściej wiąże się ten upadek z migracją Ariów do Indii. Opanowali oni żyzne tereny nad rzeką, spychając dotychczasowych mieszkańców w górzysty Dekan, gdzie być może żyją do dziś pod nazwą Drawidów.

Plemiona indoeuropejskie nazwane przez siebie Ariami /szlachetnymi/ pojawiły się ok. 1500 r. p.n.e. najpierw na terenie Pendżabu i w dolinie Indusu, później również nad Gangesem. Przybysze górowali nad miejscową ludnością uzbrojeniem, przewagę dawały im wozy bojowe z zaprzęgiem konnym. Ariowie po podbiciu miejscowej ludności przejęli od niej wiele elementów kultury. Ariowie tworzyli liczne państewka z naczelnikami – radżami na czele. Najstarsze dzieje Ariów zawarte są w świętych księgach Rig-Wedzie. Księgi te łącznie z poematami epickimi Mahabharatą i Ramajaną pozwalają na odtworzenie stosunków społecznych istniejących w Indiach po podboju Ariów. Najbardziej charakterystyczną cechą tych stosunków był system czterech kast, tj. ściśle zamkniętych grup społecznych. Obok uprzywilejowanych kapłanów i wojowników istniała kasta rolników. Położenie ich było znośne. Najbardziej upośledzoną grupa społeczna byli poddani. Jeszcze niższą pozycję zajmowali niewolnicy, rekrutujący się głównie z jeńców wojennych. System kast formował się przez kilka wieków. Do utwierdzenia systemu kast znacznie przyczyniła się religia głoszona przez kapłanów – braminów. Kapłani nauczali, że życie doczesne nie jest ważne, bo świat nie jest czymś realnym, a tylko złudą. Takie oderwanie od rzeczywistości, od spraw świata, charakteryzujące mieszkańców Indii spotęgowane zostało przez naukę Buddy /właściwe nazwisko Siddahartha Gautama/. Naukę swą głosił Budda w VI w. pne. Nauka którą głosił on i jego uczniowie stawiała człowiekowi jako główny cel życia oderwanie od ciążącej na nim rzeczywistości, widząc w tym jedyna drogę prowadzącą go do prawdziwej wolności, do wyzwolenia od wszelkich więzów.

Około 500 r. p.n.e. Indie były podzielona na kilka państw. Na czele tych państw stali królowie prowadzący ze sobą ciągłe wojny. To było przyczyną słabości Indii. Część Indii położona w Pendżabie i w dolinie Indusu dostała się pod panowanie Persji. Pendżab zajął w czasie swojej wyprawy na wschód Aleksander Macedoński. Niebezpieczeństwo grożące Indii ze strony Macedonii doprowadziło do wytworzenia się wielkiego miasta indyjskiego. Jego pierwszym władcą i założycielem dynastii Mauriów był Czandragupta. Rezydował on w mieście Pataliputra nad środkowym Gangesem. Państwo to osiągnęło największy rozwój za czasów Asioki /250 p.n.e./. Popierał on naukę Buddy, wysyłał misjonarzy do różnych krajów Azji, a nawet Europy. Po jego śmierci dynastia Mauriów podupadła, Indie zostały opanowane przez Greków, a następnie przez koczowników środkowoazjatyckich.

CHINY

Większą powierzchnię Chin zajmują wyżyny i góry /ok. 80 %/. W południowo-zachodniej części znajduje się Wyżyna Tybetańska /wysokość 4000-5000 m npm./. Otoczona jest ona Himalajami i Karakorum. W północno-zachodniej części znajdują się kotliny Kaszgarska i Dżungarska, rozdzielone łańcuchami Tien-Szan. W środkowej części przeważają wyżyny i niewysokie góry. We wschodnich Chinach przeważają niziny, w dolnym biegu Huang-ho Nizina Chińska, w dorzeczu dolnej Jangcy – Nizina Jangcy. W dorzeczach tych obu rzek powstała cywilizacja chińska.

O najstarszych dziejach Chin nie wiadomo nic pewnego. Północ Chin w V wieku była zasiedlana, jednakże zanim ludność tam mieszkająca wytworzyła państwo minęło kilka tysięcy lat. Główną cześć Chin zamieszkiwali rdzenni Chińczycy, we wschodniej części kraju osiedliły się ludy spokrewnione z Tybetańczykami. Od północy na teren Chin wdzierały się plemiona tursko-mandżurskie.

Najstarsze państwo chińskie powstało w dolinie Huang-ho /Żółtej Rzeki/ płynącej przez żyzne obszary. Warunki geograficzne wywarły znaczny wpływ na powstanie państwa chińskiego.

Pewniejsze informacje na temat państwa chińskiego pojawiają się w II tysiącleciu i łączą się z pojawieniem dynastii Szang. Po tej dynastii władzę objęła dynastia Czou /od 1050 do ok. 260 p.n.e./ W tym okresie państwo chińskie rozszerzyło się znacznie, na północ po Mandżurię, na południe po rzekę Jangcy. W ostatnich wiekach panowania tej dynastii toczyły się walki między książętami dzielnicowymi, uznawali oni tylko nominalnie zwierzchność władców dynastii.

Nową fazę w historii Chin rozpoczyna dynastia Cin. Od dynastii tej pochodzi nazwa kraju. Wywodziła się ona z zachodniej części Chin. Założycielem jej był Szy Huang Ti. Uchodził on za najwybitniejszego władcę. Doprowadził on do likwidacji państw dzielnicowych, złamanie wpływu arystokracji i stworzenie scentralizowanej monarchii chińskiej. W okresie jego rządów rozpoczęła się budowa Wielkiego Muru. Ciągnie się on na przestrzeni ok. 2 tys. km i zadaniem jego była ochrona Chin przed najazdami koczowników z głębi kontynentu azjatyckiego, zwłaszcza Hunów.

Władzę po dynastii Cin objęła dynastia Han. W okresie jej panowania Chiny przeżywały szczyt świetności. Utrwalono zmiany, jakie w strukturze państwa wprowadziła poprzednia dynastia. Aby utrzymać jedność kraju konieczny był powrót do poprzednich metod, do nadania członkom rodziny cesarskiej księstw lennych. Pod rządami tych władców państwo chińskie sięgało do dzisiejszego Wietnamu, opanowało Mongolię, dolinę rzeki Tarym i graniczyło z górami Hindukusz. Groźnymi sąsiadami okazali się Hunowie, którzy mimo Wielkiego Muru napadali i niszczyli północne prowincje.

Z uwagi na brak materiałów źródłowych nie można powiedzieć jakie przemiany społeczne zachodziły w najstarszym okresie historii Chin. Można jednakże stwierdzić, że już w II tys. p.n.e. proces rozwarstwienia społecznego w Chinach był daleko posunięty. Główną warstwą społeczną byli chłopi, obok nich występują rzemieślnicy. Rola niewolników w gospodarce była niewielka, choć częste wojny sprzyjały powstawaniu niewolnictwa. Głównym posiadaczem ziemskim był panujący oraz arystokracja. Chłopi byli użytkownikami kawałków ziemi, przyznanych im na pokrycie potrzeb życiowych. Musieli ponadto uprawiać ziemię pana i oddawać uzyskane z niej plony. Rzemiosło dostarczało wyrobów z brązu, kości słoniowej. Znana była obróbka kamienia, zwłaszcza półszlachetnego, rozwinęła się hodowla jedwabników i produkcja jedwabiu. Despotyczne rządy powodowały spotęgowanie wyzysku ludności na rzecz panującego. Celowi temu służyły zwłaszcza monopole państwowe. Wprowadzono monopol na sprzedaż wielu podstawowych produktów, jak sól, żelazo, wprowadzono monopol na skup produktów rolnych. Okres dynastii Czou i Han to okres rozkwitu produkcji rzemieślniczej. W wielu dziedzinach osiągnęła ona wysoki poziom. Dotyczy to zwłaszcza wyrobów z brązu, żelaza, ceramiki i tkactwa jedwabniczego.

Rozwarstwieniu ludności odpowiadały różne kulty. Bóstwa rolnicze związane z wegetacją roślin czciła ludność wiejska, arystokracja pielęgnowała kult przodków, od których otrzymała w spadku majątki i pozycję społeczną. Dla panującego zastrzeżony był kult nieba, panujący nosił tytuł „Syn Nieba”.

Wierzenia najstarszych Chińczyków uległy zmianie wskutek działalności dwóch filozofów: Konfucjusza /Kung-fu-cy/ oraz Lao-cy. Żyli oni w VI wieku p.n.e. Zasady jakimi kierowali się w swojej nauce były różne.

Konfucjusz był konserwatywny. Żył on w okresie rozbicia dzielnicowego. Możliwość odrodzenia kraju widział on w pielęgnowaniu cnót mieszkających w kraju osób. Najważniejsza wg Konfucjusza była cześć oddawana rodzicom i panującemu. Właśnie panujący powinien ucieleśniać w sobie najwyższe cnoty, jego przykład mieli naśladować poddani. Konfucjusz z szacunkiem odnosił się do przeszłości i wysuwał w życiu politycznym postulat dążenia do ideału etycznego.

Twórca taoizmu Lao-cy do wartości przekazanych z przeszłości odnosił się obojętnie. Jego zdaniem człowiek sam nie może dojść do doskonałości. Jedyną drogą jest złączenie się z Tao, najwyższym bytem moralnym. Lao-cy odrzucał wpływ państwa na jednostkę.

Nauka Konfucjusza, zasady taoizmu z połączeniu z nauką Buddy i kultem przodków formowały wierzenia Chińczyków prawie do czasów współczesnych. Działalność obu filozofów stała się zaczątkiem rozwoju literatury naukowej w Chinach. Wprowadzenie monarchii despotycznej i obawa przez zwolennikami obu filozofów doprowadziła do wydania nakazu spalenia ich dzieł. W okresie dynastii Han podjęto, częściowo udana próbę, odtworzenia zniszczonej literatury.

IZRAEL