EUROPA

WIADOMOŚCI OGÓLNE.

Część świata na półkuli północnej, z Azją stanowi kontynent zwany Eurazją; powierzchnia (z wyspami) ok. 10,5 mln km2; umowną granicę lądową prowadzi się wzdłuż wschodnich podnóży Uralu, Embą oraz Obniżeniem Kumsko-Manyckim (często do Europy zalicza się Kaukaz); od Azji oddzielona cieśninami Bosfor i Dardanele, od Afryki –Gibraltarską; od północy i południa otaczają Europę morza poboczne Oceanu Atlantyckiego (Północne, Norweskie, Barentsa, Arktyczne) oraz morza śródlądowe (Bałtyckie i Śródziemne), od zachodu otwarty Ocean Atlantycki; skrajne przylądki lądowej części Europy: Nordkyn 71°08'N, Marroqui 35°58'N, Roca 9°30'W oraz ujście Bajdaraty do Morza Karskiego 68°14'E; rozciągłość południkowa 4300 km, równoleżnikowa 5000 km; największa odległość od morza w Europie Wschodniej wynosi ok. 1600 km, w Europie Zachodniej –600 km.

WARUNKI NATURALNE.

 Najbardziej rozczłonkowana część świata; długość linii brzegowej (bez wysp) ok. 38 tys. km; półwyspy stanowią ok. 25% powierzchni (największe: Skandynawski, Bałkański, Apeniński i Iberyjski), wyspy 7,3% (Brytyjskie, Islandia, Spitsbergen, Nowa Ziemia, Ziemia Franciszka Józefa, Kreta, Sycylia, Sardynia, Korsyka).

Ukształtowanie powierzchni. Średnia wysokość 292 m; najwyższy szczyt Mont Blanc, 4807 m; najniższy punkt na wybrzeżu Morza Kaspijskiego –28 m poniżej poziomu morza; ponad 70% powierzchni leży poniżej 300 m, tylko 6% powyżej 1000 m. We wschodniej części Nizina Wschodnioeuropejska –jeden z największych obszarów nizinnych Ziemi; ponadto niziny występują w strefie przybrzeżnej w zachodniej Europie oraz przedgórskich obniżeniach (Nizina Padańska, Nizina Środkowodunajska). Góry i wyżyny Europy należą do        3 obszarów fałdowań; na północy Kaledonidy (Góry Skandynawskie, Góry Kaledońskie), w środkowej części Hercynidy (Meseta Iberyjska, Masyw Centralny, Wogezy, Ardeny, Reńskie Góry Łupkowe, Harz, Masyw Czeski, Góry Świętokrzyskie, Ural), na południu system młodych gór fałdowych, zw. Alpidami (Góry Betyckie, Pireneje, Alpy, Karpaty, Bałkany, Apeniny i Góry Dynarskie).  

AZJA

WIADOMOŚCI OGÓLNE.

Największa część świata, tworzy z Europą kontynent Eurazji; powierzchnia (łącznie z Morzem Kaspijskim) 44,4 mln km2 (ok. 30% powierzchni lądowej Ziemi); umowną granicę z Europą stanowią (na długości ok. 3000 km) wschodnie przedgórza Uralu, rzeka Emba, brzeg Morza Kaspijskiego, Obniżenie Kumsko-Manyckie, Morze Czarne, cieśniny: Bosfor, Dardanele i Morze Egejskie; umowna granica między Azją i Australią przebiega między Archipelagiem Malajskim i Nową Gwineą; od Ameryki Północnej oddzielona Cieśniną Beringa, od Afryki –Kanałem Sueskim i Morzem Czerwonym; od północy i południowego-zachodu Azję oblewają poboczne morza Oceanu Atlantyckiego –Morze Arktyczne i Morze Śródziemne, od wschodu Ocean Spokojny (wraz          z morzami przybrzeżnymi), od południa –Ocean Indyjski; skrajnymi punktami lądowej części Azji są przylądki: Czeluskin 77°43'N, Piai 1°16'N, Baba 26°10'E, Dieżniewa 169°40'W; największa rozciągłość południkowa 8400 km, równoleżnikowa 8590 km.

WARUNKI NATURALNE.

 Najbardziej (po Europie) rozczłonkowana część świata; długość linii brzegowej –62 tys. km; półwyspy stanowią 18,4% powierzchni Azji (największe: Jamał, Gydański, Tajmyr, Czukocki, Kamczatka, Koreański, Indochiński, Indyjski, Arabski, Azja Mniejsza), wyspy ok. 5% powierzchni (główne wyspy: Ziemia Północna, Nowosyberyjskie, Kuryle, Sachalin, Japońskie, Tajwan, Filipiny, Archipelag Malajski, Cejlon, Cypr).   Ukształtowanie powierzchni. Najbardziej (po Antarktydzie) wyniesiona część świata –średnia wysokość 950 m; w Azji znajduje się najwyższy szczyt Ziemi (Mount Everest, 8848 m) i najgłębsza depresja (M. Martwe, powierzchnia wody 405 m poniżej poziomu morza) oraz kryptodepresja –dno jeziora Bajkał 1165 m poniżej poziomu morza; 75% powierzchni Azji stanowią góry i wyżyny; młode kenozoiczne systemy górskie typu alpejskiego tworzą 2 łuki: centralnoazjatycki i oceaniczny; łuk centralnoazjatycki rozciąga się od Azji Mniejszej przez Kaukaz, Wyżynę Irańską (góry Elburs, Hindukusz, Zagros, Sulejmańskie), Karakorum, Himalaje do Gór Arakańskich i Arch...