Następcą Władysława Łokietka został jego syn – Kazimierz. Nie cieszył się on dobrą opinią w kraju. Miał 23 lata. Od ojca otrzymał namiestnictwo nad Kujawami i Wielkopolską. Gdy Kazimierz został namiestnikiem Wielkopolski, Wincenty z Szamotuł, były namiestnik sprowadził Krzyżaków. 25 kwietnia 1333 r. w Krakowie Kazimierz koronował się na króla Polski. Kazimierz rozpoczął od regulacji stosunków z Krzyżakami. Do 1335 r. wydłużył rozejm z Krzyżakami. W tym roku miał być sąd na którym byli dwaj władcy: Jan Luksemburczyk i Karol Robert. Sąd odbył się w Wyszehradzie w listopadzie 1335 r. Wydano wyrok, na mocy którego Krzyżacy mieli oddać: Kujawy i Ziemię Dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie i Ziemia Chełmińska miała pozostać w rękach Krzyżaków jako lenno Polski. W 1335 r. sprawa sądu była sprawa drugorzędną. Pierwszą sprawą były pretensje króla czeskiego do korony polskiej. Jan Luksemburczyk zgłaszał pretensje do polskiej korony i Kazimierz musiał zapłacić 20 tys. kop groszy praskich. Król czeski zażyczył sobie Śląska i zhołdowanej ziemi płockiej. Nie zgodził się na to i na Pomorze Kazimierz. Sprawę skierował do sądu papieskiego. W 1339 r. do Polski przybyli legaci papiescy. Krzyżacy podważali legalność sądu i nie stanęli przed trybunałem. Kazimierz, by zapewnić sobie neutralność Luksemburczyka wydał dokument oddający Śląsk Czechom. Po siedmiu miesiącach legaci papiescy ogłosili, że Krzyżacy mają zwrócić Kujawy, Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińską, Ziemię Dobrzyńską, zapłacić odszkodowanie za Pomorze w wysokości 200 tys. grzywien srebra oraz zwrócić koszty procesu w kwocie 150 tys. Krzyżacy się na to nie zgodzili. Kazimierz nie był w stanie tego wyegzekwować, gdyż zajmował się wschodem. Trzeba było podjąć wysiłki dyplomatyczne. Doprowadziły one do zawarcia pokoju „wieczystego” z Zakonem. Został on zawarty w 1343 r. Na jego mocy Polska otrzymała Kujawy, Ziemię Dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie stawało się własnością zakonu za 100 tys. florenów odszkodowania. W tym samym roku Kazimierz Wielki podpisał sojusz z książętami Pomorza Zachodniego. Na mocy tego dokumentu, w razie wojny Polski w Krzyżakami, książęta pomorscy mieli zablokować przemarsz wojsk z zachodniej Europy przez swoje terytorium. Sprawy załatwiano szybko, gdyż Kazimierz Wielki zajęty był sprawą Rusi. Książę mazowiecki Bolesław (rządził na Rusi) został otruty i nie wyznaczył następcy. Kazimierz Wielki zajął Lwów, złupił miasto, gród spalił. Po wyprawie na Ruś, Ruś Halicką przyłączono do Polski, a Ruś Włodzimierska zajęta została przez Litwinów. Sprawa Rusi odżyła w 1349 r. Wówczas Kazimierz podjął kolejną wyprawę przeciw Rusi i przyłączył Ruś Włodzimierską. Gdy dowiedział się o tym król węgierski zgłosił pretensje do podziału Rusi (Bolesława osadzono na tronie przy pomocy węgierskiej). Pomiędzy Kazimierzem Wielkim z Karolem Robertem podpisano układ:

1. Jeżeli Kazimierz będzie miał męskiego potomka to obie Rusie zostaną przy Polsce, ale Polska wypłaci odszkodowanie 100 tys. florenów.

2. Jeżeli Kazimierz nie będzie miał męskiego potomka Ruś pozostanie przy Polsce, ale tron Polski obejmą węgierski Andewagenowie.

Trzecim pretendentem do Rusi była Litwa. W 1350 r. Litwini zaatakowali Polskę. Siły wegiersko-polskie podjęły wyprawę odwetową. W 1352 r. zawarto na dwa lata rozejm z Litwinami. Na mocy tego układu Ruś Halicka została przy Polsce, Ruś Włodzimierską otrzymała Litwa.

W 1353 r. Litwini złamali rozejm , atakując Lwów. Wówczas Kazimierz Wielki rozpoczął wyprawę przeciwko Litwinom. Miał zgodę na krucjatę i mógł liczyć na poparcie z zachodu. Wyprawa  ruszyła w 1355 r. Zakończyła się sukcesem. Ruś przyłączono do Polski, a na granicy zapanował spokój. Trzeba było stworzyć na Rusi organizację kościelną. Powołano metropolie w Haliczu, biskupstwo we Lwowie, Włodzimierzu i Chełmie. Utworzono autonomiczne biskupstwo dla Ormian we Lwowie. Kolejnym ważnym kierunkiem działania był Śląsk, który dla zapewnienia neutralności został oddany Czechom. Gdy Kazimierz Wielki obejmował władzę, zwierzchnictwa Czechów na Śląsku nie uznawało księstwo Świdnickie, Jaworskie, Ziębickie. W 1339 r. Kazimierz zrzekł się całego Śląska. Po zawarciu pokoju kaliskiego z Krzyżakami Kazimierz Wielki podjął walkę o Śląsk. Walkę podjął Kazimierz z książętami głogowskimi, którzy przywłaszczyli sobie część Wielkopolski ze Wschową. Kazimierz doprowadził do odzyskania tych terenów i przyłączył je do Wielkopolski.

To spowodowało konflikt z Czechami. Przyczyn wojny polsko-czeskiej nie należy upatrywać tylko w przyłączeniu tego terenu do Wielkopolski, bo przyczyn było więcej.

1 stycznia 1345 r. Polska zawarła układ z Bawarią skierowany przeciwko Czechom. W marcu 1345 r. Karol Luksemburski – następca tronu czeskiego, który wracał z wyprawy Krzyżaków przeciw Żmudzi, został w Polsce uwięziony pod pretekstem nie spłacenia jakieś wcześniejszej pożyczki. W kwietniu doszło do konfliktu. Niewidomy już wtedy Jan Luksemburczyk dokonał najazdu na księstwo Świdnickie, paląc okolice grodu. Kazimierz podjął wyprawę odwetową przy wsparciu węgierskim i litewskim najechał na te księstwa śląskie, które uznawały zwierzchnictwo czeskie. Ta wyprawa zaowocowała zdobyciem Pszczyny, Rybnika. W odpowiedzi znowu Jan Luksemburczyk zebrał więcej wojska i ruszył na Kraków. Wojska Kazimierza wycofały się w kierunku Krakowa. Kraków był oblegany przez osiem dni, ale nie został zdobyty. Zawarto rozejm na dwa miesiące, a później dzięki legatom papieskim udało się załagodzić konflikt.

Upłynęły trzy lata i Kazimierz zaatakował księstwo wrocławskie. W odpowiedzi na to, król czeski Karol IV Luksemburczyk wydał dokument, który mówił o całkowitym wcieleniu Śląska do Czech. 22 listopada 1348 r. zawarty został pokój na mocy którego Śląsk pozostawał przy Czechach.

Kolejnym ważnym zagadnieniem w polityce zagranicznej Kazimierza była sprawa Mazowsza. Kiedy w czasie wyprawy na Ruś zginął książę płocki (księstwo płockie było lennem króla czeskiego) Kazimierz postanowił wcielić ziemię płocką do Polski. Czesi zgłosili pretensje do tej decyzji i dopiero w 1356 r. sprawę uregulowano. Uregulowano to w ten sposób, że król czeski Karol IV zrzekł się pretensji do Płocka, natomiast Kazimierz zrezygnował z wszelkich pretensji do księstwa Świdnickiego.

We wrześniu 1364 r. Kraków stał się miejscem zjazdu monarchów. Pierwszoplanowym zagadnieniem dla którego spotkali się monarchowie była sprawa Litwy. Chodziło o organizację krucjaty przeciwko Litwinom, na którą Kazimierz uzyskał zgodę papieską. Drugim ważnym problemem jaki na zjeździe rozwiązano była sprawa konfliktu pomiędzy Andegawenami rządzącymi na Węgrzech, potem we Włoszech a Wittelsbachami. Do Krakowa przybyły takie osoby jak cesarz niemiecki, król czeski Karol IV, król Węgier Ludwik Andegaweński, monarcha Cypru Piotr I (przybył w związku z krucjatą), a także wiele książąt śląskich i margrabia Brandenburgii Otto Wittelsbach. Spotkanie w Krakowie zostało upamiętnione słynną ucztą u Wierzynka, który był w tym czasie rajcą krakowskim. Goście mieli otrzymać od gospodarza uczty bogate prezenty. Jako jedyny ucztę opisał Jan Długosz. Nie wiadomo, czy uczta w ogóle odbyła się.

POLITYKA WEWNĘTRZNA KAZIMIERZA WIELKIEGO

Kazimierz Wielki wszedł do historii jako człowiek, który zmienił oblicze kraju. Nastąpił wzrost gospodarczy państwa. Zmiana jaka nastąpiła jest nie tylko zasługą Kazimierza. W kraju nastąpiły też przemiany społeczne.

Na szeroką skalę rozwinęła się lokacja miast. Lokacja to zakładanie, lokowanie miasta lub wsi na jakimś prawie – niemieckim lub polskim. Wiązało się to z nadaniem ziemi. Z czasów panowania Kazimierza zachowało się ponad 1000 dokumentów lokacyjnych, lokacji było znacznie więcej tak miast jak i wsi. Czasami lokacja była tzw. lokacja od podstaw, wtedy zakładano miasto lub wieś zupełnie na dziewiczym terenie. Czasami było tak, że już istniała jakaś osada np. na prawie polskim i dokonywano lokacji na prawie niemieckim. Nadawano nowe prawa, przywileje. Dużą uwagę przywiązywał Kazimierz do górnictwa solnego. Pierwsze kopalnie powstały ok. XIII w. odkryto wówczas złoża soli w Bochni. Dopiero działalność Kazimierz sprawiła, że górnictwo solne stało się „przemysłem narodowym”.

W 1368 r. Kazimierz Wielki wydał tzw. ordynację górniczą , która regulowała wszelkie sprawy związane z organizacja pracy w kopalniach soli w Bochni i Wieliczce. Zawierała ona także warunki eksportu soli.

Duże znaczenie dla Polski miały także posunięcia prawnicze Kazimierz Wielkiego. Największe znaczenie zyskały tzw. Statuty Kazimierzowskie. W Polsce powstaje pierwszy kodeks prawa pisanego, wcześniej było prawo zwyczajowe.

Pierwszym statutem był Statut Wielkopolski. Liczył 34 artykuły. Następnie zmodyfikowano Statut Wielkopolski, został przyjęty Statut Małopolski. Statut Małopolski liczył 25 artykułów. W 1356 r. Kazimierz Wielki powołał do życia Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego. Siedzibę miał na zamku królewskim na Wawelu, był dwuinstacyjny.

W 1364 r. Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowską. Papieżem był Urban V. Podjęte zostały starania o założenie wyższej uczelni. 6.04.1363 r. prośbą Kazimierz Wielkiego została rozpatrzona pozytywnie, papież wyraził zgodę na utworzenie w Krakowie tzw. studium generalnego. 12.05.1364 r. Kazimierz wydał przywilej fundacyjny. Bulla papieska dotarła do Krakowa 1.09.1364 r. Kazimierz ufundował uniwersytet po uzyskaniu ustnej zgody papieskiej, nie czekając na bullę. Uniwersytet składał się z pięciu katedr prawa rzymskiego, trzech katedr prawa kanonicznego, dwóch katedr medycyny, katedry nauk wyzwolonych. Nie było na Akademii wydziału teologicznego. Dlaczego tego wydziału nie było – są dwie hipotezy :

-          papież nie wyraził zgody na taką katedrę, gdyż podobny wydział istniał na uniwersytecie w Pradze,

-          w liście  do papieża Kazimierz Wielki nie prosił o wydział teologiczny – ta hipoteza wydaje się bardziej prawdopodobna.

Uczelnia krakowska była wzorowana na  uniwersytecie w Bolonii i Padwie. Profesorowie mieli zagwarantowane wynagrodzenie z dochodów krakowskich żup solnych, a profesor katedry sztuk wyzwolonych był utrzymywany przez Kościół Mariacki. Stopnie naukowe nadawał biskup krakowski. Śmierć Kazimierz Wielkiego w 1370 r. doprowadziła do upadku znaczenia Akademii. Akademia odrodzi się dopiero za czasów królowej Jadwigi.

UNIA POLSKO-WĘGIERSKA

5 listopada 1370 r. zmarł nie zostawiając męskiego potomka Kazimierz Wielki. Próbował usynowić księcia słupskiego Kaźka. Jednak zbyt długo zwlekał i nie zdążył tego uczynić przed śmiercią. Tron Polski należał się więc Andegawenom.

Na Węgrzech władał Ludwik Węgierski, zwany na Węgrzech - Wielkim. Był synem Karola Roberta i Elżbiety Łokietkówny. W swojej tytulaturze Ludwik wymieniał: Polskę, Węgry, Dalmację, Kroacji, Serbię, Galicję, Lodomerię, Komanię, Bułgarię. Dynastia Andegawenów należała wówczas do najpotężniejszych w Europie.

Ludwik Węgierski przybył do Krakowa już 7 listopada 1370 r. Spotkał go tu afront. W godzinach przedpołudniowych został pochowany Kazimierz Wielki. Był to znak, że Ludwik nie jest mile widziany w Krakowie, że nie może liczyć na poparcie społeczeństwa.

Drugim afrontem w stosunku do Ludwika było to, że arcybiskup gnieźnieński zażądał koronacji Ludwika w Gnieźnie, a nie na Wawelu. Chciano podkreślić różnicę pomiędzy obcym monarchą a Piastem.

Ludwik odmówił udania się do Gniezna na koronację, ale obiecał rycerstwu i możnowładztwu wielkopolskiemu, że stawi się w Gnieźnie w katedrze w stroju koronacyjnym.

Koronacja odbyła się 17 listopada 1370 r. na Wawelu.

Król złamał przyrzeczenie dane Wielkopolanom. Ten gest był znakiem dla możnowładców i rycerstwa Wielkopolskiego, że pierwsze miejsce w polityce Ludwika będzie miał Kraków. W Polsce Ludwik długo nie zabawił. W grudniu już wyjechał na Węgry. Rządy w jego imieniu sprawować miała matka Elżbieta. Elżbieta była córką Łokietka, ale interes Polski obchodził ją bardzo niewiele. Jedynym jej celem było zapewnienie sukcesji Andegawenom na tronie polskim. Było to ważne, bo jej jedyny syn Ludwik nie miał męskiego potomka. Jedynym dzieckiem Ludwika była córka Katarzyna. Możnowładcy małopolscy przychylili się do planów Elżbiety. Problem polegał na tym, że polskie prawo nie dopuszczało do dziedziczenia tronu przez kobietę. Trzeba było pozyskać szlachtę i rycerstwo, aby zdobyć poparcie dla tych planów. Najlepszym sposobem było rozdawanie dostojeństw, nadań.

17 września 1374 r. zawarty został układ , zwany przywilejem koszyckim. Jest to pierwszy przywilej wydany dla całej szlachty polskiej, pierwszy przywilej stanowy. Co zyskała szlachta:

-          zmniejszony został podatek jaki szlachta musiała płacić na rzecz państwa, do tej pory każdy szlachcic płacić podatek w wysokości 12 groszy z łanu, przywilej ustanawiał ten podatek w wysokości 2 groszy z łanu,

-          szlachta, rycerstwo zagwarantowało sobie prawo, że podatek może być podwyższony tylko i wyłącznie za jej zgodą,

-          urzędy ziemskie mogli piastować tylko pochodzący z danej ziemi przedstawiciele szlachty,

-          obsada twierdz nie mogła być powierzana obcokrajowcom,

-          król nie może tworzyć książęcych ziem lennych,

-          król zobowiązywał się do wyrównania kosztów poniesionych w czasie wojny przez szlachcica.

Przywilej dotyczył całej szlachty. To wskazuje na wyodrębnienie się szlachty jako stanu. Rycerstwo ma już świadomość, że jej odrębnym stanem.

Ten przywilej jest ważny z tego powodu, że zaczyna okres kształtowania się demokracji szlacheckiej w Polsce. W zamian za to szlachta zgodziła się, by na tronie polskim zasiadła jedna z córek Ludwika. Ludwik Węgierski...