|
|
 |
| Artykuły > Geografia > GEOFRAFIA EKONOMICZNA
|
|
| GEOFRAFIA EKONOMICZNA
Co to jest system?
FAKTOGRAFIA – konkretne, jednostkowe dane statystyczne, zjawiska gospodarcze przeniesione na liczby.
PRAWIDŁOWOŚĆ ROZWOJU GOSPODARCZEGO – w przestrzeni analiza przyczyn ich terytorialnego rozmieszczenia, uwarunkowań i konsekwencji nierównomierności rozwoju gospodarczego poszczególnych krajów i regionów.
Jak gospodarka jest zróżnicowana w przestrzeni i jakie są przyczyny jej aktualnej struktury przestrzennej?
Jakie są relacje zjawiska gospodarczych w przestrzeni do środowiska przyrodniczego?
Analizujemy zachowania człowieka podejmującego określone decyzje gospodarcze.
KIERUNKI GEOGRAFII EKONOMICZNEJ
· regionalny (historyczny) w przeszłości był ważny. Zmierzał do uogólnienia zmiennego charakteru powierzchni ziemi. Uogólnienie w celu wydzielenia jednostek terytorialnych – regionów. Potem poddawano je opisowi. Przy wydzieleniu regionów stosowano kryterium jednorodności obszaru z punktu widzenia cech uznawanych za ważne. Kryterium spójności obszaru.
· ekologiczny – badanie wzajemnego oddziaływania środowiska przyrodniczego i społecznego.
· przestrzenny – głównymi problemami badawczymi tego kierunku są przestrzenne struktury i procesy różnorodnych zjawisk społeczno – gospodarczych, ich rozmieszczenie, organizacja i oddziaływanie w przestrzeni.
Społeczeństwo wybiera lokalizację dla działalności gospodarczej, buduje infrastrukturę techniczną
i ekonomiczną. Rozwija sieć osadniczą i użytkuje ziemię w różnych formach.
SYSTEM, STRUKTURA, PROCES
Co to jest system – to zbiór elementów i zbiór relacji zachodzących między tymi elementami. Systemy mogą mieć różną strukturę i skalę.
Mogą składać się z obiektów kosmicznych, komórek, fabryk, domów, miast, regionów a także równań matematycznych. Skalę systemu określa stopień złożoności a nie jego wielkość fizyczna.
Podejście systemowe do procesów i zjawisk w przestrzeni polega na ujmowaniu obiektów i zdarzeń (elementów systemu)
A) jako części większej całości
B) w roli jaką te obiekty i zdarzenia spełniają w procesach rozwojowych
STRUKTURA – układ klas wielkości danego zjawiska (gałęziowa, zatrudnienia, gospodarki narodowej)
SYSTEMY GOSPODARKI NARODOWEJ
DZIAŁY
rolnictwo przemysł usługi
Możemy także wyjąć jeden dział i zrobić strukturę gałęziową przemysłu i znowu możemy określić procentowe udziały.
GOSPODARKA NARODOWA – 3 działy (rolnictwo, przemysł, usługi)
Jaka jest struktura tych trzech działów ?
Wśród wielu elementów związanych z dynamicznie rozwijającym się procesem współczesnych społeczeństw tworzących globalną wioskę, szczególne znaczenie przypada ustaleniu optymalnych relacji społeczno – gospodarczych, potrzebami a możliwościami ich zaspokojenia. Określenie tych relacji nie jest możliwe bez identyfikacji głównych elementów systemu człowiek i jego środowisko.
ŚRODOWISKO – 3 PODRTAWOWE ELEMENTY
1. PODMIOT ŚRODOWISKA
v Istota żywa, wtedy mamy środowisko biotyczne – ożywione
v Pasmo górskie, dolina rzeki – środowisko abiotyczne
2. PODMIOT ŚRODOWISKA – czynniki otaczające podmiot
3. Zbiór relacji i oddziaływań, występujących między podmiotem a przedmiotami środowiska.
Mówiąc o środowisku musimy odpowiedzieć na dwa pytania:
Czyje jest to środowisko ? (pytamy o podmiot)
Może być geograficzne, społeczne, kulturowe, ekonomiczne.
Jakie jest to środowisko ?
MODEL ŚRODOWISKA
Środowisko można traktować jako określony podsystem przyrodniczy, społeczny lub ekonomiczny. Z punktu widzenia teorii ekonomii dane środowisko można również jako specyficzny zasób. Stąd w przypadku podniesienia nakładów na reprodukcję danego środowiska, jego elementy należy traktować jako czynnik produkcji, co przesądza o ich uznaniu jako kategorię ekonomiczną.
PRZYKŁADY TYPOWYCH ŚRODOWISK
PRZYRODNICZE – ogół czynników biotycznych i abiotycznych stworzonych przez przyrodę (najczęściej mamy do czynienia ze środowiskiem przyrodniczym przekształconym przez człowieka) np. lasy (drzewa jednorodne gatunkowo).
NATURALNE – przyrodnicze o pierwotnym charakterze (parki narodowe, puszcza kampinoska, itd.).
GEOGRAFICZNE – tworzą elementy środowiska przyrodniczego + elementy ahtropogeniczne.
SPOŁECZNE – całokształt struktury społeczno – ekonomicznej, danej zbiorowości + jej kultura duchowa.
ANTROPOGENICZNE – sztuczne (miast, drogi), stworzył je człowiek.
– podmiot
– czynniki przyrodnicze
– czynniki społeczne
– czynniki duchowe
TRZY PODSTAWOWE TYPY REGIONU EKONOMICZNEGO
1. region strefowy – powierzchniowy są to obszary pod pewnymi względami jednorodne np. regiony rolnicze (np. pas kukurydziany w USA)
2. regiony węzłowe obszar ciążeń lub powiązań ekonomicznych z pewnym ośrodkiem centralnym, dla danego regionu (np. region warszawski), jest jakiś system powiązań wewnętrznych.
3. Region kompleksowy ma wykształcony terytorialnie obszar produkcyjny, jedno – lub wielokierunkowy specjalizacji produkcji (np. Śląsk) – jest to obszar o dużym zainwestowaniu.
REGIONALIZACJA – jest procedurą wydzielania regionów. Jest to pewna forma klasyfikacji przestrzeni wg podobieństwa cech.
Czynność regionalizacji dokonywana jest dla różnych celów:
· cele poznawcze (badania naukowe regionu)
· cele administracyjne (województwa)
REGIONALIZM – pojęcie regionalizmu odnosi się do stanu świadomości społecznej, oraz do aktywności gospodarczej, kulturowej lub politycznej danej zbiorowości.
INFRASTRUKTURA – to podstawowe urządzenia i instytucje świadczące usługi niezbędne do funkcjonowania działu gospodarki i zapewniające odpowiednie warunki buty ludności.
Infrastruktura techniczno – ekonomiczna tworzy układy liniowe:
ü KOMUNIKACYJNE (transport + łączność)
ü ENERGETYCZNE (sieci przemysłowe)
ü WODNO – SANITARNE
Infrastruktura społeczna tworzy układy punktowe:
ü np. szkoły, szpitale, urzędy, sądy, obiekty kulturowe, teatry, kina
ZMIANA INFRASTRUKTURY TECHNICZNO – EKONOMICZNEJ
¨ zapewnienie właściwego funkcjonowania poszczególnych działów gospodarki narodowej
¨ integracja układów przestrzenno – ekonomicznych
ZMIANA INFRASTRUKTURY SPOŁECZNEJ
¨ zaspokajanie potrzeb cywilizacyjnych człowieka
CECHY INFRASTRUKTURY
1. charakter służebny – obsługuje ona sferę produkcyjną i konsumpcyjną
2. bryłowatość – czyli nie podzielność urządzeń – oznacza to, że ze względu na ekonomię i wymogi techniczne należy tworzyć całe obiekty aby zapewnić im minimalny zasięg działania
3. kapitałochłonność – konieczność ponoszenia wysokich nakładów przez długi lata i to na wyrost, wyprzedzając rozwój danej dziedziny gospodarki (np. przemysłu czy miasta), problem uzbrojenia terenu (np. 1 km autostrady = 5,000.000 EURO – program budowy autostrad pochłania 12 mld $)
4. skokowy sposób powstawania kosztów – wynika z nie podzielności urządzeń infrastrukturalnych
5. długowieczność
6. immobilność – urządzenia są bezwładne i trwale związane z obszarem
Związek infrastruktury z procesami gospodarczymi ma charakter sprzężeń zwrotnych.
1. Rozwój przemysłu, rolnictwa, miast jest ściśle związany z poziomem zagospodarowania infrastrukturalnego;
2. Poziom zagospodarowania infrastrukturalnego zależy od poziomu rozwoju gospodarczego;
Wśród wielu układów infrastrukturalnych wiodącą rolę odgrywają systemy transportowe, ponieważ pełnią one szereg funkcji np..
© FUNKCJA TRANSPORTOWA – przesyłanie towarów, informacji
© FUNKCJA USŁUGOWA dla podmiotów gospodarczych lub ludności
© FUNKCJA LOKACYJNA – funkcja w jakimś stopniu generująca powstawanie zakładów przemysłowych, usługowych, czy sieci osadniczej
© FUNKCJA INTEGRACYJNA – dla gospodarki jak i dla społeczeństwa
Istniejący współcześnie w Polsce układ sieci transportowej powstał w historycznym procesie rozwoju pod wpływem takich czynników jak:
Ű czynniki fizjologiczne – ukształtowanie terenu
Ű czynniki ekonomiczne
Ű czynniki społeczne
Ű czynniki polityczne
1. Dysproporcje przestrzenne w rozmieszczeniu ludności i produkcji żywności
2. Dysproporcje przestrzenne w rozkładzie podaży i popytu na surowce i energię
3. Występujące coraz jaskrawiej zróżnicowanie regionalne nędzy i bogactwa
4. Występuje złożony kompleks problemów związanych z ochroną środowiska o charakterze tak globalnym jak i regionalnym (global: efekt cieplarniany, dziura ozonowa)
PRZESTRZEŃ I JEJ STRUKTURA, POJĘCIE ŁADU PRZESTRZENNEGO
Przestrzeń zdefiniować można jako zbiór dowolnych przedmiotów między, którymi ustalone zostały pewne relacje natury geometrycznej np. odległość.
Zjawiska na powierzchni ziemi rozpatrywać można pod względem ich właściwości przestrzennych
np. lokalizacji i relacji do innych zjawisk, w przyjętym przez nas układzie odniesienia.
Ten trójwymiarowy układ odniesienia nazywamy PRZESTRZENIĄ GEOGRAFICZNĄ.
Jedną z najważniejszych właściwości jednostek i zbiorowości ludzkich jest zmienność, zwłaszcza w przestrzeni geograficznej.
W bazie zasobowej świata zbiorowość ludzka kreuje procesy gospodarcze, przetwarzając różne zasoby.
Jak człowiek korzysta z przestrzeni ?
1. działa na obszarach (powierzchniach) produkcyjnych np. rolnictwo, leśnictwo
2. działa w punktach np. zakład przemysłowy
3. działa wzdłuż linii np. komunikacja, budowa urządzeń infrastrukturalnych
W strukturze przestrzeni geograficznej można wyróżnić 3 kategorie (podprzestrzenie):
☼ przestrzeń przyrodnicza
☼ przestrzeń społeczno – gospodarcza
☼ przestrzeń kulturowa
` W strukturze przestrzeni przyrodniczej wyróżnia się:
P podłoże geologiczne
P warunki klimatyczne
P środowisko wodne
P ukształtowanie powierzchni
P gleby
P świat roślinny
P świat zwierzęcy
` Elementy podprzestrzeni społeczno – gospodarczej
P rolnictwo
P przemysł
P sieć komunikacyjna (transport, łączność)
P sieć usług oraz innych instytucji
P środowisko demograficzne
P sieć osadnicza (miejska i wiejska)
P zasoby kapitałowe i finansowe
` Przestrzeń kulturowa
P zasoby kultury materialnej
P zasoby kultury duchowej
P poziom wykształcenia ludności
P aspiracje społeczne
P zasoby intelektualne
P świadomość społeczna
P świadomość kulturowa
Przestrzeń jest dobrem ekonomicznym, jest dobrem ograniczonym. Ograniczoność przestrzeni wynika z pewnych jej cech:
h skończoność (podaż powierzchni ziemi jest stała)
h zróżnicowanie (niektóre fragmenty ziemi są dla człowieka niedostępne
h wypełnienie (są miejsca gdzie jest straszne wypełnienie elementami)
Przestrzeń jako dobrem ekonomicznym jest dobrem rzadkim.
GOSPODARKA PRZESTRZENNA – może oznaczać działania praktyczne, zmierzające do zagospodarowania, kształtowania, przekształcania przestrzeni antropogenicznej.
POJĘCIE ŁADU PRZESTRZENNEGO, A PRAKTYKA GOSPODARCZA. UPORZĄDKOWANIE ELEMENTÓW W PRZESTRZENI.
PODZIAŁ PRZESTRZENI
POJECIE REGIONU EKONOMICZNEGO – jest to część większej całości, zdecydowanie z niej wyodrębniona, geograficznie zwarta, o wyraźnie ukształtowanych układach ekonomicznych, którego elementy powiązane są ze sobą i ze środowiskiem przyrodniczym.
ZASOBY PRACY
Aby określić zasoby pracy trzeba znać liczbę ludności w wieku produkcyjnym, czyli ludność między 18 a 64 rokiem życia. Liczba ludności w wieku produkcyjnym nie pokrywa się z liczbą ludności zawodowo czynnej. Zawodowo czynni to bezrobotni poniżej pierwszego roku + pracujący. Odsetek ludności zawodowo czynnej do ogółu ludności w wieku produkcyjnym świadczy o aktywności zawodowej danego społeczeństwa. W Polsce wynosi 58, ale np. w Holandii przekracza 80.
Najistotniejsze jest jednak to, że poziom rozwoju gospodarczego poszczególnych państw odzwierciedla się w zawodowym składzie ludności, tworząc różne typy struktury ludności zawodowo czynnej (według sektorów gospodarki).
Charakterystyka dla krajów wysoko rozwiniętych, że udział rolnictwa jest minimalny, natomiast usługi stanowią powyżej 60%. Natomiast kraje średnio rozwinięte mają wysoki udział rolnictwa
np. Polska 25%, ale udział w usługach ok. 50%. Kraje III-ego Świata mają olbrzymi udział rolnictwa przy niekoniecznie rozwiniętych usługach.
MIGRACJE – (lub ruch migracyjny) w ścisłym znaczeniu nazywamy całokształt przesunięć przestrzennych ludności, prowadzących do zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu. Przy migracjach mamy zazwyczaj do czynienia z dwubiegowym ruchem ludności.
č napływem, czyli IMIGRACJA
čodpływem, czyli EMIGRACJA
Najczęściej termin imigracja i emigracja odnosi się do ruchów przekraczania granic politycznych państw.
TYPY MIGRACJI (WG KRYTERIÓW)
I. KRYTERIUM (trwałość migracji), z tego punktu widzenia dzielimy na:
¨ stałą – wiąże się ze zmianą miejsca zamieszkania
¨ okresową – wyjazdy na wakacje, do prac sezonowych
¨ codzienną (wahadłowa) – wyjazdy do pracy, szkoły
II. KRYTERIUM (z punktu widzenia odległości migracji)
¨ skala lokalna
¨ skala regionalna
¨ skala międzynarodowa
III. KRYTERIUM (z przyczyn migracji)
Migracje mogą mieć charakter – ekonomiczny mają charakter dobrowolny i indywidualny
– pozaekonomiczny dobrowolne (pielgrzymki)
religijne ucieczka przed prześladowaniami np. migracje pomiędzy Indiami a Pakistanem
społeczne – ucieczka z określonego środowiska społecznego
polityczne
Migracje pozaekonomiczne mają zazwyczaj charakter zbiorowy.
SKALA MIGRACJI
MIGRACJE ZEWNĘTRZNE – XVII w. Francja na skutek wojny religijnej wyjechało 300,000 wykwalifikowanych rzemieślników, robotników do Anglii i Niemiec.
1871-1913 r. Z Polski wyemigrowało 3.5 mln ludzi / w okresie II Wojny Światowej znowu około 3 mln. (po II Wojnie Światowej z Europy do USA, Kanady, Palestyny, Ameryki Południowej)
Jedną z najtragiczniejszych form migracji są wywózki i deportacje. (Najczęściej ZSRR przed, w trakcie i po II Wojnie Światowej). Wywieziono około 20 mln osób.
Po 17 IX 1939 r. Z terenów wschodnich Polski wywieziono od 1.5 mln do 2 mln ludzi. Niemcy wywieźli drugi tyle.
II Wojna Światowa i okres po wojnie to ogromne ruch migracyjne. Szacuje się, że te ruchy migracyjne tylko między 39 a 50 rokiem dotyczyły ponad 25 mln osób.
13 mln – Niemcy
6 mln – Polacy
2 mln – Czesi
Lata 50-te i 60-te to olbrzymi napływ obcokrajowców do Europy Zachodniej, do chwili obecnej ok. 25 mln osób.
Po II Wojnie Światowej w Polsce olbrzymi ruch migracyjny związany z nowym ładem Polski w Europie.
SKUTKI MIGRACJI W OBSZARACH NAPŁYWOWYCH I ODPŁYWOWYCH
OBSZARY NAPŁYWOWE:
„+” zwiększanie korzyści ekonomicznych
„–„ wzrost patologii społecznej i konflikty z ludnością miejscową
OBSZARY ODPŁYWOWE:
„+” spadek bezrobocia
„–„ drenaż mózgów (wyjazd wykwalifikowanej siły roboczej), nieszczęście dla krajów biednych i średnich.
BEZROBOCIE (W POLSCE I W EUROPIE)
W gospodarce narodowej pracuje około 16 mln ludzi w Polsce. Natomiast bezrobocie wynosi 15%, zbliża się do 3 mln.
Wzrost zatrudnienia: przemysł poligraficzny, wydawnictwa, turystyka, handel.
W Polsce bezrobocie ma charakter strukturalny. Struktura gospodarcza danego obszaru jest kompletnie nieprzystosowana do potrzeb gospodarki. Z reguły dotyczy to przemysłów schyłkowych np.: górnictwo, hutnictwo oraz rolnictwa typu PGR.
Największe bezrobocie jest w województwie warmińsko – mazurskim = 23%, cała północ i zachód, czyli ziemi odzyskanych.
Na dolnym i górnym Śląsku, miasta – punktowe bezrobocie – przemysł wydobywczy, górnictwo, hutnictwo.
Dla UE bezrobocie wynosi 9%.
LUDNOŚĆ ŚWIATA – ZASOBY LUDNOŚCIOWE ŚWIATA
Płynność demograficzna naszej planety jest jednym z najważniejszych problemów, przed którym stoją nie tylko uczeni, ale politycy i ekonomiści. Żyjemy w epoce, kiedy nasza niepewna przyszłość zasługuje na wnikliwe badanie przyszłości. Człowiek znalazł się na takim etapie rozwoju, w którym korzystanie z przestrzeni jest korzystanie z dobra rzadkiego.
Następnym zjawiskiem rozwijającym się w przyśpieszonym tempie jest zagęszczanie ludności na wielu obszarach, które nie stanowią nawet minimum egzystencji np. miast w krajach III-ego Świata. Kurczy się przestrzeń dostępna dla naszej ekspansji. Rodzi się pytanie o granice wzrostu tak gospodarczego jak i społecznego. Nie bez przyczyny jedna z książek Klubu Rzymskiego nosi tytuł „Granice wzrostu”.
KLUB RZYMSKI – to grupa uczonych, zastanawiających się nad przyszłością świata.
Problemy gospodarcze i społeczne współczesnego świata mają swoje źródło w dynamice wzrostu ludności na świecie.
Na początku I w.n.e. 300 mln – ludność świata, z tego 230 mln w Indiach i Chinach.
Na podwojenie ludności na świecie trzeba było czekać do XVIII. Kolejne podwojenie było w wieku XIX, kiedy ludność osiągnęła 1 miliard.
Obecnie jest na świecie 6 miliardów ludności. Liczba ludności wzrasta wg wkrzywej wykładniczej. 1.7% rocznie – tempo wzrostu ludności.
W połowie XXI wieku może nastąpić podwojenie. Będzie nas około 12 miliardów.
1. ROZMIESZCZENIE LUDNOŚCI NA ŚWIECIE
cechy:
– nierównomierne rozmieszczenie ludności na świecie (najwięcej: Azja Południowo – Wschodnia, Chiny, Japonia ...
|
|
| |
|
|
|
