Sytuacja gospodarcza państw uprzemysłowionych w dwudziestoleciu wojennym. Wielki kryzys i metody jego

przezwyciężania. 1. Symptomy kryzysu gospodarczego: Po kilku latach prosperity gospodarczej w najbogatszych

państwach świata, pojawiły się oznaki załamania gospodarczego, 25 X 1929r. – „czarny czwartek” na giełdzie

nowojorskiej, dał początek krachowi gospodarczemu w USA i gospodarce światowej; V-VII 1931r. załamanie się

austriackiego systemu kredytowego wpłynęło w sposób alarmujący na gospodarkę i politykę państw całej Europy.

2. Przyczyny kryzysu z lat 1929-1933 w USA: nieograniczona wolna konkurencja doprowadziło do niekontrolowanego

przez państwo rozwoju produkcji; spadek popytu na amerykańskie towary rolne (mechanizacja rolnictwa i zbyt wysokie

ceny dla innych krajów) doprowadził do nadprodukcji towarów rolnych, a co za tym idzie, do spadku ich cen; ujemny

bilans finansowy spowodowany zbyt dużymi inwestycjami poza Stanami Zjednoczonymi, a także niespłaceniem

pożyczek przez dłużników USA; niedobór kapitału – fikcyjny dodatni obrót giełdowy (obracano akcjami bez pokrycia).

3. Cechy kryzysu światowego 1929-1933: był to ogólnoświatowy kryzys nadprodukcji – objął wszystkie kraje o

gospodarce rynkowej; przewaga podaży na popytem w przemyśle i rolnictwie przyniosła spadek cen na towary rolne i

przemysłowe; bankructwo fabryk i zakładów przemysłowych, banków; krach giełdy – załamanie kursów papierów

wartościowych; masowe bezrobocie powodem dalszego zmniejszania popytu; nożyce cen – ceny na towary rolne spadały

szybciej niż na towary przemysłowe; hiperinflacja; spadek obrotu handlowego o 1/3. 4. Metody zwalczania kryzysu:

koncepcje interwencjonizmu gospodarczego, zostały w ekonomii politycznej przedstawione m.in. przez Johna Keynesa

(stąd tzw., keynesizm), który starał się udowodnić, że gospodarka może być wyprowadzona z kryzysu w wyniku

działalności państwa; większość z tych metod zastosował po raz pierwszy rząd amerykańskie zgodnie z planem

odrodzenia gospodarczego. Propagował go (jako tzw. New Deal – Nowy Ład) Franklin Delano Roosevelt, wygrywając

dzięki temu wybory prezydenckie; przejęcie kontroli nad gospodarką przez państwo oznaczało zakończenie okresu

nieograniczonej, wolnej konkurencji („lesseferyzmu”. Państwo wyznaczało płace minimalne i maksymalny czas pracy,

wprowadzono zasady, tzw. uczciwej konkurencji; postulowano: zahamowanie produkcji, by zrównoważyć popyt i podaż,

zwiększenie eksportu i zmniejszenie importu, by chronić rodzimą gospodarkę, wprowadzenie ustawodawstwa

socjalnego, roboty publiczne na wielką skalę, przy których zatrudniono bezrobotnych, którzy nie produkując

niepotrzebnych w tym momencie towarów, otrzymywali pieniądze na ich zakup, w ten sposób m.in. pobudzając popyt;

zniesienie parytetu złota – do tej pory kraj mógł wypuścić na rynek taką ilość waluty, na jaką miał pokrycie w złocie (od

tej pory ilość pieniędzy była zależna od oszacowanych dóbr narodowych); druk pieniędzy bez pokrycia, aby odrodzić

popyt – łagodna kontrolowana inflacja; zmniejszenie areału ziem uprawnych, by zmniejszyć nadprodukcję żywności.

Sytuacja polityczna w Europie w latach 1933-1939: 1. Uwarunkowania: „Ład wersalski” nie usunął starych sprzeczności

międzynarodowych i był przyczyną nowych. Dążenie do rewizji traktatu wersalskiego ze strony Niemiec; Liga Narodów

– organizacja mająca zapewnić pokój w świecie, okazała się nieskuteczna; w latach 30-tych odpływ fali demokracji z

Europy Środkowej i Południowej (z wyjątkiem Czechosłowacji) w kierunku różnych form autorytaryzmu. Przede

wszystkim jednak zagrożeniem był niemiecki narodowy socjalizm i włoski faszyzm; kryzys gospodarczy wzmagał

nastroje populistyczne i skłonności do akceptacji autorytaryzmu (popierania silnej władzy) i totalitaryzmu; fiasko działań

dyplomatycznych na rzecz układu zbiorowego bezpieczeństwa: „paktu czterech” i „paktu wschodniego”; koncentracja

Wielkiej Brytanii na sprawach kolonialnych; nastroje pacyfistyczne we Francji w Wielkiej Brytanii nie sprzyjały hasłu

ewentualnej wojny prewencyjnej przeciwko Niemcom; powyższe tendencje skłaniały polityków mocarstw zachodnich do

polityki appeasementu (dążenia do zachowania pokoju nawet za cenę ustępstw wobec III Rzeszy); Niemcy znalazły

sprzymierzeńców o podobnych planach politycznych. Państwa zachodnie szczególnie nie doceniały zbliżenia niemiecko-

radzieckiego. 2. Łamanie postanowień traktatu wersalskiego przez III Rzeszę: III 1935r. – ogłoszenie utworzenia

lotnictwa wojskowego i wprowadzenie powszechnej służby wojskowej; 18 VI 1935r. – brytyjsko-niemiecki układ morski

– tonaż niemieckiej floty wojennej miał stanowić do 35% tonażu floty brytyjskiej (został wypowiedziany przez Niemcy

28 IV 1939); 7 III 1936r. – remilitaryzacja Nadrenii – budowa linii Zygfryda (wzrost zagrożenia Francji i Belgii).

3. Polityka aneksji terytorialnych III Rzeszy: Realizacja hasła „Jeden naród, jedna Rzesza, jeden wódz” celem powstanie

Rzeszy Wielkoniemieckiej, w której mieszkaliby wszyscy ludzie mówiący językiem niemieckim. W ramach tego:

Anschluss Austrii  - 12 III 1938r. Żądanie ustąpienia kanclerza Austrii Kurta Schuschnigga. 11 III Artur Seyss-Inquart

(nazista) został nowym kanclerzem. 12 III wojska niemieckie wkroczyły do Austrii. Austria stałą się prowincją Niemiec

– Ostmark – Marchia Wschodnia. Seyss-Inquart został namiestnikiem Rzeszy; zajęcie Sudetów. Były zamieszkane w

znacznym procencie przez mniejszość niemiecką (wysuwali żadanie przyłączenia Sudetów do III Rzeszy) w

Czechosłowacji. Konferencja w Monachium (29-30 IX 1938) – miała rozstrzygnąć kwestię sudecką. Uczestniczyły w

niej: Francja (Eduard Daladier), Wielka Brytania (Nevil Chamberlain), Włochy (Benito Mussolini), III Rzesza (Adolf

Hitler). Zawarto układ, w którym oddano Sudety Niemcom. 1 X 1938r. wojska niemieckie zajęły Sudety, a Polacy

wkroczyli na Śląsk Zaolziański, Edward Benes podał się do dymisji, a nowym prezydentem został Emil Hacha;

rozwiązanie kwestii czechosłowackiej – 15 III 1939r., 14 III 1939 r. – nacjonaliści słowaccy (na czele z Józefem Tiso)

tworzą własne (podporządkowane III Rzeszy) państwo. Węgry w wyniku pierwszego arbitrażu wiedeńskiego z 2 XI

1938 r. zajmują Ukrainę Zakarpacką. Emil Hacha przyjął ultimatum A....