Początki cywilizacji greckiej datują się od przełomu II i III tysiąclecie p.n.e. Związane są z powstaniem najstarszej na tym terenie kultury - kultury minojskiej - od legendarnego Minosa.

W III tys. Kreta zaludnia się przybyszami z Azji Mniejszej. Osiedlili się oni również na wyspach Morza Egejskiego oraz na terenie Grecji kontynentalnej. W drugiej połowie III tysiąclecia na Kracie uległy rozbiciu wspólnoty rodowe i plemienne, stanowiące dotychczas trzon społeczeństwa i na Krecie powstało państwo ze stolicą w Knossos. Szczyt rozwoju Krety to I połowa II tysiąclecia. Kreta utrzymywała wówczas szerokie stosunki handlowe i kulturalne z Egiptem, Palestyną, Syrią. Następuje wymiana handlowa z wyspami Morza Egejskiego i Grecją właściwą. Kultura Krety miała wtedy duży wpływ na kulturę grecką.

Ok. 1700-1600 r. p.n.e. Kreta przeżyła trzęsienia ziemi, które zniszczyły główne pałace wyspy. W XV w. pojawiły się oznaki słabości. Na groźnego wroga i konkurenta Krety wyrosła Grecja. Walka między Mykenami a Knossos zakończyła się klęską Kreteńczyków. Złupiono zniszczono pałace Knossos i w innych miastach. W miastach zamieszkała ludność napływowa, prawdopodobnie Grecy mykeńscy, tubylcy zostali zepchnięci na najgorsze tereny.

Drugim obok Krety ośrodkiem kultury greckiej na obszarze Morza Egejskiego była Grecja. Najstarsza ludność Grecji spokrewniona była z mieszkańcami Krety. Ludność ta osiągnęła wysoki poziom kultury i miała za sobą dłuższy okres rozwoju. Powstały liczne osiedla o charakterze miejskim - Argos, Ateny, Korynt - oddalone od morza z obawy przed korsarzami.

Ok. 2000 r. pojawili się przybysze indoeuropejscy, którzy wchłonęli ludność miejscową. Byli to najpierw Jonowie, a w 1700 r. Achajowie. Być może przybyli w tym samym czasie, a podział nastąpił dopiero po osiedleniu się w Grecji. Na czoło miast wysunęły się Mykeny, dlatego kultura tego okresu nosi nazwę kultury mykeńskiej. Przybysze w II tysiącleciu korzystali z osiągnięć kultury minojskiej, z języka Kreteńczyków, uczyli się rzemiosła i sztuki żeglarskiej.

Później przystąpili do rywalizacji, w XV w. wygrali ją przybysze.

Rozwinęło się rolnictwo, handel, rzemiosło. Zasięg handlu był duży, obejmował tereny od Sycylii po Egipt i Syrię. Na czele państwa mykeńskiego stał król. Rozbudowany był aparat administracyjny centralny i terenowy. Państwo miało charakter wojenny. O wojennym nastawieniu władców świadczą budowane przez nich potężne zamki-twierdze, oraz składanie do grobów uzbrojenia. Grecy mykeńscy posługiwali się rydwanami konnymi – co dawało przewagę w czasie bitwy.

Dowodem potęgi Grecji mykeńskiej była jej ekspansja rozpoczęta ok. 1450 r. Najpierw najazdu na Kretę dokonali Achajowie, łamiąc jej potęgę. Następnie rozszerzyli swe podboje na wyspy Morza Egejskiego i wybrzeża Azji Mniejszej, wyspę Rodos oraz Pamfilię. Zajęli także Cypr, wygrywając rywalizację z Fenicjanami. Przełom XIII-XII w. to upadek cywilizacji mykeńskiej. Było to najprawdopodobniej spowodowane przemieszczanie się ludów, które przybyły z głębi Bałkanów na Bliski Wschód. Ostateczny cios zadali Dorowie. Inwazja Dorów nie była procesem jednorazowym. Prawdopodobnie w ciągu dłuższej migracji osiedlili się w Grecji współżyjąc z Mykeńczykami. Byli oni jednakże na niższym stopniu szczeblu rozwoju i doprowadzili do upadku kultury. Proces ten zakończył się ok. 1050 r. Nie oznaczało to zupełnego zerwania z przeszłością, ciągłość kulturalna została zachowana.

Czas po upadku kultury mykeńskiej od ok. 1200 – 750 r.p.n.e. należy do najmniej znanych okresów w historii Grecji i zwany jest „ciemnym okresem”. Upadł wtedy cały system pałacowy, znikły wielkie państwa, podupadła gospodarka.

Od VIII w. p.n.e. historię Grecji dzieli się na trzy okresy:

v      od VIII w. – 480 r. p.n.e. - okres archaiczny

v      od 480 – 323 p.n.e. – okres klasyczny

v      323- II w.p.n.e.  – okres hellenistyczny

Początki miasta

W Grecji zaledwie 25 do 30 % ziemi stanowiły grunty rolnicze. Grecy podjęli próbę poszerzenia powierzchni pól uprawnych poprzez wykarczowanie lasów. Skutej jednak był przeciwny do oczekiwanego. Wody spłukały cienką warstwę ziemi, kiedy straciła ona umocnienie w postaci korzeni. To spowodowało trudności gospodarcze, narastały konflikty społeczne i polityczne.

Wraz z przemianami zachodzącymi w gospodarce rolnej wzrastało znaczenie miast położonych we wschodniej części Grecji, zwłaszcza Aten, Megary, Sparty. W wyniku tych przemian dokonała się rejonizacja Grecji. Nastąpił podział na część zachodnią, zamieszkałą przez liczne plemiona oraz wschodnią, w której zaczęła formować się komórka życia greckiego – miasto - polis.

Początki miasta sięgają Grecji archaicznej. Najwcześniej powstały w Azji Mniejszej, gdzie przy ich powstaniu odgrywały rolę inne czynniki niż w Grecji właściwej. Ważną rolę odgrywała tu chęć zabezpieczenia się przed wrogą ludnością z zaplecza. W Grecji miasta początkowo miały charakter rolniczy. W VIII w. miasta stały się centrami życia politycznego, z jednego ośrodka łatwiej było zarządzać całym państwem. By stworzyć silny ośrodek miejski przesiedlano często część ludności ze wsi do miast.

Greckie polis to suwerenna wspólnota obywateli, którzy sami rządzili nie tworząc struktur państwowych odrębnych od społeczeństwa i działających w imieniu tego społeczeństwa. Podstawowe decyzje podejmowane były przez Zgromadzenie wszystkich mężczyzn wchodzących w skład wspólnoty. Wspólnota powoływała i odwoływała urzędników na czas określony, po czym ich zmieniała.

Najważniejszą instytucją polis było Zgromadzenie obywateli Istotną rolę odgrywała Rada, składająca się z ograniczonej liczby członków. Jej celem było formułowanie wniosków lub opinii do Zgromadzenie obywateli. Brak struktur władz odrębnych od społeczeństwa sprzyjał formowaniu się silnego poczucia odpowiedzialności za to co działo się we wspólnocie. Wspólnota była grupą zamkniętą, wchodzono do niej tylko przez urodzenie, przyjmowanie do niej ludzi z zewnątrz było bardzo rzadkie. Cudzoziemcy mogli mieszkać w mieście, ale nie byli obywatelami. Kobiety nie brały udziału w życiu polis. Wspólnota obywateli była także wspólnotą z religijnego punktu widzenia. Jako całość czciła określonych bogów, organizowała święta.

WIELKA KOLONIZACJA

VIII w. to czas klęsk dotykających gospodarkę grecką. Pojawiły się też ostre konflikty. Brak żywności wobec rosnącej liczby mieszkańców, chęć zdobycia ziemi uprawnej dla zapewnienia dostatniego bytu, pragnienie wzbogacenia się – to zapoczątkowało proces nazywany wielka kolonizacja.

Kierunki kolonizacji

1. Sycylia i płd Italia

Tu najwcześniej rozpoczął się ruch kolonizacyjny. Pierwsza kolonia Ischia powstaje przed 770 r. założona jest przez miasto Chalkis, które kolonizuje również Kyme. Kolonie założone w płd Italii zyskały sobie miano wielkiej Grecji. Dla Greków była to kraina bogata. Kolonizacja Sycylii zaczęła się od połowy VIII w. Tereny Grecy zdobywali siłą. Tylko Fenicjanie, którzy posiadali tu wcześniej faktorie handlowe nie okazywali Grekom wrogości. Polis wielkiej Grecji i Sycylii posiadały nadwyżki żywności, zwłaszcza zboża, które wysyłano do Grecji właściwej. Na wsch. Wybrzeżu Adriatyku powstały tylko dwie kolonie Apolonię i Epidamnos, tu Grecy wydobywali srebro, u ujścia Padu powstały także dwie kolonie: Adria i Spina.

2. Wschód

W kierunku wybrzeży Syrii, Fenicji, Palestyny, Egiptu. Nie mogli zakładać Polis, istniały tam struktury państwowe, silnie kontrolujące podległe im tereny. Powstawały osady, uzyskujące od miejscowych władców specjalny status – otrzymywali przywileje handlowe, mieli zapewnioną ochronę osób i interesów. Takimi osadami miały być: Al.-mina nad Orontosem i Tell Sukas. W Egipcie istniała tylko jedna osada: Naukratiś nad Nilem Był to raczej port handlowy.

3. Daleki Zachód

W VII w. Grecy rozpoczęli wyprawy na zachodnie wody Morza Śródziemnego, a w VI w. przejęli panowanie nad faktoriami handlowymi Finicjan. Około 600 r. założono Massalię (Marsylię), na Korsyce Alalię, były to kolonie specyficzne wykorzystywano je do piractwa wobec Fenicjan, Grecy dotarli do Hiszpanii – kolonia Emporion – wydobywali tam miedź, srebro i cynę

4. Morze Egejskie i Propontyda

Były to obszary bardzo atrakcyjne dla Greków. Porastały je wysokopienne lasy (drewno wykorzystywano do budowy floty), nabywano tam smołę do uszczelniania kadłubów. Łagodny klimat i dobra gleba sprzyjały rozwojowi rolnictwa. To wszystko zadecydowało o powstaniu gęstej sieci miast. Najstarszą kolonią było Kyzykos.

5. Morze Czarne

Pierwsze kolonie powstają tam ok. 770 r. – na wybrzeżu anatolijskim założono Synopę. Pierwsze kolonie i zachodnich i północnych wybrzeżach Morza Czarnego powstają w VII w. Większość jest założona przez Milet. Nadwyżki zboża, jakimi dysponowały te kolonie były eksportowane do Grecji, by od VI w. stać się jej spichlerzem.

Ok. 580 r. nastąpiło osłabienie ruchu kolonizacyjnego, choć jeszcze przez VI w. powstało sporo osad. Grecy natknęli się na opór Kartaginy broniącej dostępu do Afryki, Hiszpanii, oraz zachodnich brzegów Sycylii. W części środkowej Italii musieli się liczyć z obecnością Etrusków. W samej Grecji wzrosła produkcja rzemieślnicza, co pozwoliło na nabywanie żywności z zewnątrz. Zakładanie kolonii przyczyniło się do wydatnego wzrostu handlu, świat grecki wyraźnie wzbogacił się. Rozwój wymiany towarowej stwarzał niezbędne warunki do rozkwitu miast o rosnącej szybko liczbie ludności. Nie mogłyby się one rozwijać bez dopływu żywności z obszarów „kolonialnych”. Rozwój handlu stwarzał możliwość szybkiego wzbogacenia się. Osady powstałe poza granicami Grecji właściwej przyspieszyły rozwój ludów, wśród których powstawały. Kolonizacja przyczyniła się do zmian w sposobie myślenia, rozszerzenia horyzontu geograficznego Hellenów, nawiązania kontaktów z różnymi ludami o różnych obyczajach.

Miasta i ich kolonie

Milet – około 100 kolonii w basenie Morza Czarnego

Megara – Bizancjum, Chalcedon, Heraklea

Korynt – Korkyra, Syrakuzy

Chalkis – Kyme

Sparta – Tarent

Fokaja – Masalia, Majnake (Malaga)

Achaja – Sybaris , Kroton

WOJNY PERSKIE I WOJNA PELOPONESKA

Początki cywilizacji perskiej sięgają VI w. p.n.e. Początek potęgi przypada na panowanie Cyrusa /558-529/ Do szczytu potęgi państwo perskie doszło za czasów Dariusza I /522-485/. Granice państwa perskiego sięgały do Azji Mniejszej., gdzie istniały miasta greckie. Persowie narzucili Grekom tyranię – formę rządów, która najlepiej odpowiadała monarchii despotycznej. To stało się źródłem napięcia w państwach Azji Mniejszej. Stosunki grecko-perskie uległy dalszemu pogorszeniu w miarę podbojów Dariusza I. Wiele kolonii greckich m.in. Bizancjum znalazło się w rękach Persów. Kontrolowali oni teraz ważną drogę, która przez Hellespont i Bosfor łączyła Morze Egejskie z Morzem Czarnym. Przechodziła ona przez tereny eksportu ważnych surowców do Grecji.

W takiej sytuacji doszło w miastach Jonii wybuchło powstania. Grecy z Azji Mniejszej zwrócili się o pomoc do Grecji właściwej. Tylko Ateny przyszły z pomocą. Jonowie uderzyli na Sardes, zdobyli je. Po kilku latach walk Persowie opanowali sytuację, zdobyli i złupili Milet. Wojska perskie rozbiły flotę jońską. Wódz perski Mardoniusz w 492 r. podjął wyprawę do Europy – do Tracji i rozszerzył panowanie perskie na te tereny.

Upadek powstania Jonów w świecie greckim nie wywołał wrażenia. To stanowiło bezpośrednie zagrożenie dla Grecji, lecz Grecja nie zdawała sobie sprawy z niebezpieczeństwa. Sparta w tym czasie przeżywała kryzys wewnętrzny związany z działalnością króla Kleomenesa I, który chciał wprowadzić tyranię. Najbardziej upadek powstania odczuły Ateny, które utraciły w Milecie handlowego partnera.

W Grecji z niebezpieczeństwa ze strony Persji zdawał sobie sprawę Temistokles – W 493 r. wystąpił on z propozycją budowy floty i zadanie Persom klęski na morzu. Jednakże projekt jego nie zyskał uznania. Uznano za lepszy projekt Miltiadesa – który był za prowadzeniem walki na lądzie. Jemu również powierzono dowództwo, gdy nadeszły wieści o tym, że Persowie szykują się do ataku na Ateny.

Zarówno powstanie Jonów jak i wyprawa Mardoniusza do Persji z punktu widzenia Persów były wydarzeniami drugorzędnymi. Takie znaczenie miała prawdopodobnie też wyprawa Datysa i Artafernesa przeciwko Grecji. Persowie postanowili jednakże ukarać sojuszników Jonów. Persowie szybko pokonali Eretrię, a następnie skierowali się przeciwko Atenom.

Wojska perskie wylądowały pod Maratonem, na wschodnim wybrzeżu Attyki. W 490 r. doszło do bitwy pod Maratonem. Dowódcą Greków był Miltiades. Grecy dysponowali armią 10 tys. hoplitów. Spartanie obiecali pomoc, ale w terminie późniejszym, ze względów religijnych. Przez dłuższy czas obydwa wojska stały bezczynnie: Persowie na równinie, Ateńczycy w górach. Pierwsi przystąpili do walk...