|
|
 |
| Artykuły > Geografia > Budowa wnętrza ziemi
|
|
Skorupa ziemska: 1. Strefa granitowa (SIAL) zalega ona tylko pod kontynentami, gęstość 2,7 g/cm3 (tlen, krzem,
- p.n. Konrada
2. Strefa bazaltowa (gabrowa) SIMA pod kontynentami i oceanami, gęstość 3 g/cm3 (tlen, krzem, magnez) -p.n. Moho
Płaszcz ziemi:1. Płaszcz zewnętrzny sięga do 1000 km, ze względu na skład CROFESIMA, górna część płaszcza zewnętrznego od 80-150 km to jest warstwa o cechach plastycznych - Astenosfera, gęstość 4 g/cm3
2. Płaszcz wewnętrzny sięga do 2900km ze względu na skład NIFESIMA, gęstość 5-6,6 g/cm3
- p.n. Wiecherta - Gutenberga
Jądro ziemi: NIFE (nikiel, żelazo) 1.Jądro zewnętrzne sięgające do 5000km, gęstość 9,5-12 g/cm3
2.Jądro wewnętrzne 6371 km, gęstość 13-17 g/cm3
Stopień geotermiczny - liczba metrów o jaką trzeba posunąć się w głąb ziemi, aby temp. wzrosła o 1C.
Gradient geotermiczny - liczba stopni o jaką podnosi się temp. w skorupie ziemskiej przy określonym wzroście głębokości.
Ciśnienie wzrasta o jedną atmosferę co 3,7m i wynosi we wnętrzu ziemi 3 miliony atmosfer.
Temp wzrasta o 1C od 1,5 - 180m średnio 33m i wynosi we wnętrzu ziemi 4500 C
Główne pierwiastki w składzie litosfery:
tlen - 46%; krzem - 27%; glin - 8% ; żelazo - 5% ; wapień - 3,6% ; sód - 2,8% ; potas -2,6
Minerały ich powstawanie i przemiany:
Minerał - naturalny składnik skorupy ziemskiej, o określonym składzie chemicznym i swoistych właściwościach fizycznych. Są ciałami stałymi i mają budowę krystaliczną.
Z ogólnej liczby ok. 3000 minerałów 250 to minerały skałotwórcze: skalenie; kwarc; magnetyt i hematyt; miki; krzemiany żelaza i manganu.
Kamienie szlachetne - minerały lub ich skupienia odznaczające się właściwościami, które są bardzo cenione ze względu na rzadkość występowania, twardość, barwę.
np. diament, beryl, szafir, szmaragd, rubin, topaz.
Określanie cech minerałów :
połysk (szklisty, tłusty, diamentowy); barwa (określamy za pomocą rysy. Min. nat. ma kolor minerału, natomiast min. sztucznie zabarwiany ma kolor biały)
zdolność do przepuszczania światła
twardość (według 10 stopniowej skali Mohsa) - talk; gips; kalcyt; fluoryt; apatyt; ortoklaz; kwarc; topaz; korund; diament
Skała - zespół minerałów jednorodnych lub różnorodnych. Dzielą się na magmowe, osadowe, metamorficzne.
magma - gorący znajdujący się w głębi ziemi stop glinu, krzemianu i innych związków chemicznych z rozpuszczonymi w nim gazami pozostający pod wysokim ciśnieniem.
Minerały skałotwórcze skał magmowych możemy podzielić na: minerały główne - będące podstawowymi składnikami skał magmowych; poboczne - występują dość powszechnie lecz w bardzo małych ilościach.; akcesoryczne - występują sporadycznie tylko w niektórych typach skał.
Podział magmy ze względu na zawartość krzemionki:
-kwaśne pow.65%np. granit -pośrednie 52-65%; -zasadowe 40-52 -ultra zasadowe poniżej 40 % np. sjenit
Podział skał magmowych ze względu na warunki powstawania: głębinowe(magma krzepnie we wnętrzu ziemi) - jawnokrystaliczna budowa np. granit, sjenit, gabro, biorytm.
wylewne - skrytokrystaliczna budowa (nie można składu odróżnić gołym okiem) np. bazalt, ambezyt
- o budowie porfirowej np. porfir, melefir, ryolit.
Wulkanizm - ogół procesów związanych z wydobywaniem lawy i innych materiałów z głębi ziemi na jej powierzchnię.
Plutonizm - podziemne przemieszczanie się magmy.
Intruzja - wdzieranie się magmy w skorupę ziemską bez wydostania się jej na zewnątrz.
Batolit - ciało skalne powstałe przez intruzję magmy, zajmujących bochenkowatą przestrzeń o znacznych rozmiarach.
lakolit - ciało skalne powstałe przez intruzję magmy posiadający kształt soczewki lub grzybka.
Produkty wybuchu wulkanicznego:
-lawa (kwaśne szybciej stygną i gęściejsze; zasadowe (powoli stygnie i rzadsze) - popiół i piasek wulkaniczny
-lapille - okruchy lawy wielkości ziarna grochu.
-bomby wulkaniczne - bloki skalne
-para wodna; azot; dwutlenek węgla; dwutlenek siarki; siarkowodór; chlorowodór.
Podział wulkanów: -wulkany efuzywne (lawowe) podczas erupcji wydobywa się tylko lawa np. na Islandii i Hawajach. -wulkany eksplozywne - podczas erupcji wydobywają się utwory piroklastyczne. -wulkany mieszane (stratowulkany) podczas erupcji wyrzucana jest lawa i utwory piroklastyczne.
Podział wulkanów ze względu na kształt stożka:
-wulkany tarczowe(powstają z law zasadowych nachylenie stoku o kilka stopni, wybuch spokojny) np. Mamua Lao
-wulkany stożkowe(powstają z law kwaśnych i stałych produktów, stoki o większym nachyleniu) np. Wezyliusz
Przykłady: Fucji San - Japonia; Stromboli - Europa; Etna - Sycylia; Wezyliusz - Włochy; Hekla - Islandia; Erebus - Antarktyda; lotopaksi - Ameryka Południowa
Skały osadowe - są to skały powstałe z nagromadzenia rozdrobnionych cząstek innych skał ze szczątków organizmów roślinnych i zwierzęcych, a także strącania roztworów wodnych.
Etapy powstawania skał osadowych:1.Transport 2.Sedymentacja 3.Diageneza 4.Lityfikacja
Skały osadowe okruchowe powstają w wyniku wietrzenia fizycznego. Dzielą się na: luźne i spojone lepiszczem
Luźne np. gruzy, żwiry, piaski, pyły, iły
Podział skał okruchowych ze względu na wielkość ziaren:
a)głazy i głaziki średnica pow. 2cm b)żwiry 2cm - 2mm
c)piasek 2-0,1 mm d)muł 0,1-0,01mm iły poniżej 0,01mm
skały spojone lepiszczem to: piaskowiec, zlepieniec, mułowiec. Lepiszcze mogą być: krzemionkowe, żelaziste, wapniowe.
Skały osadowe pochodzenia organicznego powstają z obumarłych szczątków roślin i zwierząt. np. wapienie
Wapienie dzielimy na: a) wapienie koralowe - wapień zbudowany ze szkieletów korali i szlamu wapiennego. b)wapienie numulitowe - powstają z otwornic zwanych numulitami. c)wapienie muszlowe - zbudowane z muszli mięczaków. d)wapienie litotamniowe - powstają z wodorostów mających szkielety wapienne. e)kreda - wapień złożony z szczątków glonów, szkielecików otwornic i szlamu wapiennego. f)dolomit-węgla wapniowo-magnezowy, powstał z wapieni przy udziale soli magnezowych znajdujących się w wodzie.
Skały osadowe organiczne pochodzenia roślinnego to: węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, torf, gaz ziemny
Skały osadowe pochodzenia chemicznego powstają głównie w wyniku strącania się różnych związków chemicznych, najintensywniej w zamkniętych jeziorach i płytkich zatokach morskich w klimacie gorącym i suchym. np. gips, anhydryt, sól kamienna, sól potasowa.
Skały metamorficzne (przeobrażone) - są to skały, które powstały z przeobrażenia skał magmowych i osadowych pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.
Rodzaje metamorfizmu:
1.Metamorfizm kontaktowy - zachodzi przy zetknięciu skały z magmą zależne od wzrostu temp. np. wapień - marmur, węgiel - grafit.
2.Metamofrizm dynamiczny - występuje podczas ruchu w skorupie ziemskiej wywołany głównie wzrostem ciśnienia np. granit - gnejs
3.Metamofrfizm regionalny - następuje pod wpływem równoczesnego wzrostu ciśnienia i temperatury.
4.Metamorfizm dyslokacyjny - będący rezultatem ruchów wewnątrz mas skalnych i związanych z nimi deformacji.
złożem mineralnym nazywanym naturalne nagromadzenie się w skorupie ziemskiej minerałów użytecznych w ilości nadającej się do opłacalnego ich eksploatowania.
Złoża magmowe powstają w wyniku krzepnięcia i krystalizacji magmy oraz jej resztek gazowych i ciekłych. np. złoto, cynk, cyna, ołów, miedź, żelazo, platyna
Złoża pochodzenia osadowego powstają w wyniku procesów fizycznych i chemicznych zachodzących na powierzchni skorupy ziemskiej przy współudziale wzajemnie przenikających się sfer: hydrosfery, biosfery, atmosfery oraz pod wpływem dobowych i rocznych zmian w dopływie energii słonecznej. Dzielą się na :
-wietrzeniowe powstają w wyniku wietrzenia mechanicznego i chemicznego skał przy udziale wsiąkających wód po opadowych np. wolfram, chrom, platyna.
-tworzące się w procesie transportu i osadzania materiału pochodzenia mechanicznego, organicznego, chemicznego
np. piaski, żwiry, gliny, wapienie, kreda
Złoża biogeniczne to surowce energetyczne np. węgiel, ropa naftowa.
Złoża pochodzenia metamorficznego powstają pod pokrywą skorupy ziemskiej pod wpływem ciśnienia i temp. które przeobrażają skały zmieniając skład chemiczny i fizyczny np. marmur, grafit.
Klasyfikacja ruchów skorupy ziemskiej:
1.ze względu na dominujący kierunek działających sił:
-poziome (górotwórcze, trzęsienia ziemi)
-pionowe (lądotwórcze)
2.ze względu na czas trwania -krótkookresowe(trzęsienia)
-długookresowe (lądotwórcze, górotwórcze)
lądotwórcze(epejrogeniczne) - powolne, długotrwałe, pionowe ruchy skorupy ziemskiej, powodujące wydźwignięcie lądu lub obniżanie dna oceanicznego. Dowód: regresje i transgresje płytkich mórz.
górotwórcze (erogeniczne) - odpowiedzialne za powstawanie pasm górskich, powolne.
Teorie tłumaczące genezę ruchów górotwórczych:
-kontrakcji - ziemia stygną kurczy się powstają góry
-Wegenera - przesuwające się lądy powodują wgniatanie i fałdowanie warstw skalnych na obszarach na które się nasuwają
-izostazji - ruchy pionowe na skutek zachwiania równowagi grawitacyjnej np. obciążenie spowodowane lądolodem powoduje obniżenie terenu, obciążenie wywołane ustąpieniem lądolodu podnoszenie się terenu.
-kier kontynentalnych - litosfera podzielona na szereg kier, kry pływają po płaszczu ziemi. Przyczyną ruchu kier są prądy konwekcyjne wstępujące i zstępujące. Prądy wstępujące powodują rozciąganie skorup ziemskiej (zachodzą m.in. w strefie grzbietów oceanicznych na obszarze Wielkiego Rowu Afrykańskiego) powstają uskoki. Prąd zstępujące powodują wciąganie kier powstają geosynkliny w których dochodzi do fałdowania górotworu. Po ustaniu działania prądów zstępujących, zachodzi wypiętrzenie gór.
Warstwa - określony typ osadu, którego wymiary poziome są wielokrotnie większe od jej grubości. Warstwa ograniczona jest od góry stropem a dołu spągiem.
miąższość - odległość od stropu do spągu.
budowa płytowa - występuje tylko na niektórych terenach, warstwy leżą poziomo i normalnie czyli ku górze występują skały coraz młodsze np. Podole, Wyżyna Kolorado, Wyżyna Środkowo syberyjska.
uskok - przesunięcie się warstw skalnych wzdłuż powierzchni pęknięcia. Powoduje to przerwanie ciągłości warstw (normalny, odwrócony, pionowy)
Zrąb - blok skorupy ziemskiej, który został odcięty z różnych stron uskokami i jest wypiętrzony względem sąsiednich bloków np. Sudety, Wogezy
niecka - warstwy, które zapadają się ku środkowi np. Niecka Nidziańska.
Rów tektoniczny - fragment skorupy ziemskiej pocięty uskokami np. Rów Krzeszowicki rowy w Afryce wschodniej
fałda - różne powyginanie się warstw skalnych
antykliny - części fałd wypukłe
synkliny - części fałd wklęsłe
płaszczowina - olbrzymie fałdy obalone i przesunięte o kilkanaście kilometrów i często oderwane od swoich korzeni np. płaszczowiny Alp i Karpat.
Trzęsienia ziemi - krótkotrwałe drgania skorupy ziemskiej wywołane głównie siłami wewnętrznymi np. wybuchami wulkanów Urządzenie do mierzenie do sejsmograf.
Dzieli się na: - płytkie- źródło na głębokości do 70 km
-pośrednie - gdy ich źródła na głębokości od 70 - 300 km
-głębokie- źródło na głębokości 300-700 km
ognisko - miejsce, gdzie tworzy się trzęsienie ziemi(hipocentrum)
ośrodek - miejsce na powierzchni ziemi (epicentrum)
Trzęsienia ziemi mogą być podmorskie i lądowe.
Rodzaj trzęsień ziemi ze względu na wywołujące przyczyn
a)tektoniczne - najgroźniejsze w skutkach stanowiące około 90% wszystkich trzęsień. Wywołane przesuwaniem się płyt, ruchami erogenicznymi, epejrogenicznymi.
b)wulkaniczne-mniej groźne stanowią około 7% drgań, wywołane przemieszczaniem się magmy w skorupie ziemskiej.
c)zapadliskowe - słabe stanowiące 3% wywołane zapadnięciem się pustych przestrzenie w skorupie ziemskiej.
Trzęsienia ziemi określa się w 10 stopniowej skali Richtela od 0-9.
Obszary sejsmiczne: Portugalia, Południowa Hiszpania, Pireneje, Alpy, Apeniny, Azja mniejsza, Kaukaz, Pamir, Himalaje, Tin-szan, Kordyliery, Andy, Aleuty, Japonia, Filipiny, Nowa Zelandia, Wyspy Malezji
Wietrzenie skał - proces geologiczny prowadzący do tego, że lite skały tracą swą spoistość i przechodzą w stan materiału mniej lub bardziej luźnego, nazwane zwietrzeliną
1.Wietrzenie mechaniczne(fizyczne) - zmiany właściwości fizycznych skał bez zmiany składu chemicznego; Skała rozpada się na bloki, ziarna, łuszczy się i rozpada.
a)termiczne - nagrzewanie i ochładzania się przypowierzchniowej warstwy skał oraz poszczególnych minerałów powoduje zmiany objętości, intensywniejsze w skałach nawilgoconych
b)mrozowe- woda zamarzając zwiększa swoją objętość i jej zamarzanie wywołuje rozpad skał
c)solne - wywołane zmianami objętości soli na skutek zmian wilgotności
d)wietrzenie skał ilastych - wywołane zmianami ich nawilgocenia (pochłaniając wilgoć pęczniej)
2.Wietrzenie chemiczne - polega na zmianie składu chemicznego skał na skutek działalności wody zawierającej gazy (O, N, N2O2, Cl) |
|
| |
|
|
|
