Przeobrażenia ustrojowe państw europejskich w wieku XVIII były prostą kontynuacją tych procesów i zmian, zachodzących w strukturze i formach władzy państwowej, których nasilenie przypadło na drugą połowę wieku XVII. Z jednej strony trwały procesy zmierzające do pełnego zwycięstwa państw typu burżuazyjnego w Anglii i Niderlandach północnych - z drugiej, umacniał się i utwierdzał absolutyzm w większości krajów Europy, jako ta forma państwa feudalnego, która była w istocie dyktaturą klasy feudałów, sprawowaną przez jednoosobowy ośrodek dyspozycyjny.

W krajach znajdujących się na niższym szczeblu rozwoju społecznego i ekonomicznego: w Prusach, w monarchii habsburskiej, w Rosji czy Danii, gdzie układ kapitalistyczny zaczął dopiero powstawać, monarchie absolutne działając świadomie na rzecz rozwoju tego układu były czynnikiem reformatorskim. Tam jednak, z uwagi na słabość mieszczaństwa, oblicze absolutyzmu musiało dość znacznie różnić się od wzorca wersalskiego. Niektórzy słabi władcy niemieccy próbowali upodobnić swój dwór, swój styl życia czy metody rządzenia do wzorca stworzonego np. przez Ludwika XIV lecz zazwyczaj wyglądały te próby żałośnie. Większość krajów europejskich przyjmowała jedynie generalne zasady francuskiego absolutyzmu, w szczegółach dostosowując je do lokalnych warunków, tak że oblicze ustroju politycznego Prus fryderycjańskich czy Rosji Katarzyny Wielkiej różniło się dość znacznie od francuskiego wzorca. Było to spowodowane przede wszystkim przyczynami natury społecznej. W krajach o zacofanej strukturze społecznej równowaga klas nie mogła stanowić podstawy społecznej monarchii, bo taka równowaga, ze względu na słabość mieszczaństwa nie istniała. Podporą państwa byli przede wszystkim drobni feudałowie, których monarchia uwalniała od zależności od możniejszych, jak również powstająca warstwa biurokracji urzędniczej (Prusy, kraje habsburskie, Rosja). Szczególnie w Prusach potężną podporę stanowiła armia i zawodowy korpus oficerski i podoficerski. Wszędzie owa monarchia absolutna była czynnikiem centralizującym państwo, jednakże ten proces przebiegał w różnym stopniu nasilenia., zależnie od szczebla rozwoju społecznego i ekonomicznego. Osłabiała także warstwę wielkich feudałów, unowocześniała aparat rządzenia i wytwarzała zawodową biurokrację urzędniczą (w Prusach lub państwach habsburskich składała się np. tylko ze szlachty).

W powszechnej historii państwa i prawa wieku XVIII wyodrębnić można bez wątpienia epokę likwidacji najbardziej anachronicznych przeżytków feudalizmu w dziedzinie ustrojowej, charakteryzująca się szeregiem reform politycznych służących centralizacji władzy politycznej. W tym okresie przygotowano grunt pod przyszłość, bardziej zasadnicze reformy odgórne, które były już wynikiem nie tylko świadomego działania władców, lecz stanowiły bezpośredni rezultat przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i wynikały z narzucanych przez nie konieczności, nie raz pod wpływem myśli społecznych i politycznych Oświecenia. ów okres reform odgórnych, niekiedy dość gruntownie zmieniający zasady i sposób rządów, przypadał w Europie na drugą połowę XVIII wieku i został określony mianem absolutyzmu oświeconego. Zmianom świadomości społecznej odpowiadały wykształcone w owym czasie laickie formy oświaty i wychowania, rozwój nauki, kultury i postępowej ideologii. Przeobrażenie te, dokonujące się w poszczególnych państwach, było rozłożone na dość długi okres czasu. Podczas gdy we Francji monarchia już w XVII wieku przeżywa ostry kryzys, z którego nie będzie się w stanie podźwignąć, Prusy wchodzą dopiero w okres reform absolutystycznych za czasów panowania Fryderyka II, Rosja natomiast musiała czkać na owe reformy do 1729 roku, czyli początku panowania Katarzyny Wielkiej, w Austrii zostały one wprowadzone przez Józefa II oraz Marię Teresę. Wszędzie bowiem przeobrażenia ustrojowe polegały nie tylko i nawet nie przede wszystkim na zwiększaniu atrybutów władzy monarszej (to zostało już częściowo dokonane w poprzednim stuleciu), na likwidowaniu bądź zupełnym ograniczeniu instytucji reprezentacji stanowej (sejmy, kortezy, Landtagi), które jeszcze, jako relikt dawnych czasów zachowały się w niektórych państwach. Istotną ich cechą było przezwyciężanie partykularyzmów prowincjonalnych, tworzenie z jednolitych już organizmów ekonomicznych stanowiących wspólny rynek jednolitych organizmów politycznych, wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami. Ograniczenie wewnętrznych barier celnych (np. monarchia habsburska), kodyfikacja prawa cywilnego (Prusy), odbieranie resztek dawnych przywilejów feudalnych lokalnym możnowładcom (Prusy, Rosja), kasowanie odrębności prowincji (monarchia habsburska), tworzenie jednolitych armii narodowych, czyli pełna centralizacja polityczna, było to główne zadanie dziejowe, które spełniała monarchia absolutna, torująca drogę ku przeciwstawnym sobie, lecz będącym jej kontynuacją formom państwa już kapitalistycznego.

Najważniejszym symptomem nowej idei było podważanie głównej zasady ustroju feudalnego, która brzmiała: wszelka władza, centralna jak i prowincjonalna związana jest z własnością ziemi. Monarchia absolutna likwidowała ową zasadę i wprowadzała na jej miejsce biurokratyczny aparat urzędniczy, utrzymujący się z pobieranej pensji i oddzielony w zasadzie od feudalnej własności. ( w Rosji zlikwidowano odrębne przywileje bojarstwa; w Prusach rozpoczęły się rządy administracji państwowej, terytorialny zaś samorząd szlachecki został tak ograniczony, że właściwie przestał odgrywać jakąkolwiek rolę). Tworzenie aparatu urzędniczego miało poważne konsekwencje, bowiem działy: administracyjno-skarbowy, inżynierski (budowa dróg, mostów itp.), dyplomatyczny i wojskowy, musiały odznaczać się fachowością i kwalifikacjami. Tworzono więc np. szkoły wojskowe, a służba w wojsku stawała się zawodem. Sama przynależność do feudalnej, utytułowanej arystokracji rodowej przestała być niezbędnym warunkiem sprawowania odpowiedzialnych funkcji państwowych, aczkolwiek w żadnym kraju nie przestała być czynnikiem sprzyjającym robieniu kariery.

Najpoważniejszym przemianom uległy relacje państwo-kościół i kościół-społeczeństwo. Monarchia absolutna wprowadziła w życie zasadę pełnej suwerenności państwa jako podmiotu działania międzynarodowego i suwerenności monarchy, jako jedynego źródła prawa i dyspozycji w obrębie Państwa. Oznaczało to dalsze ograniczenie publiczno-prawnej i ideologicznej roli kościoła katolickiego, zmniejszania wpływu papiestwa na politykę międzynarodową i wewnętrzną nawet tych państw, które dotąd stanowiły tradycyjne teren wpływów kościoła (np. teren monarchii habsburskiej - doszło tam do konfliktu rządu z zakonem jezuitów, co w końcu doprowadziło do kasacji tego zakonu). Kościół przestał być niezbędny monarchom jako organizacja dysponująca ideologią przynoszącą uzasadnienie nieograniczonej, pochodzącej od Boga władzy (koronacja władcy , jako obrzęd religijny, utrzymała się siłą tradycji, ale już królestwo pruskie powstawało bez sankcji papieskiej). Monarchowie zaczęli uzasadniać swą nieograniczoną władzę interesem państwa, dobrem ludności, potrzebami reform i usprawnień. Przedstawiali siebie jako służebników państwa i takiej też postawy wymagali od swoich poddanych pojecie "poddany króla" ustępowało coraz częściej pojęciu "obywatel państwa". Sprawy polityczne i gospodarcze przestały być przedmiotem zainteresowań tylko nielicznej grupy ludzi, wydarzenia były komentowane przez coraz szersze rzesze obywateli, przede wszystkim przez pozbawionych na ogół praw politycznych mieszczan.

Wzrostowi świadomości społecznej ludzi towarzyszył spadek wpływów kościoła. We wszystkich krajach Europy (oprócz Rosji) zwyciężyła ostatecznie zasada wolności sumienia i religijnej tolerancji. Odstępstwem od tej zasady była Rosja , gdzie prawosławie było nie tylko religią państwową lecz także jedną z głównych podpór caratu, tam dochodzi do prześladowań nieprawosławnych. Reformom uległo także szkolnictwo i oświata. W wielu krajach państwo przejęło kierowanie procesem nauczania i wychowania. Zmianom uległy jego treści: łacinę zastąpił język francuski, który stał się kosmopolitycznym językiem warstw wykształconych. Wprowadzono nauki ścisłe: matematykę, fizykę, biologię. Zaczęto fundować uniwersytety, zakładać lub też odnawiać akademie (Akademia Berlińska- z powodzeniem starała się zająć pierwsze miejsce w świecie nauki odkąd akademią zaczyna interesować się Fryderyk II (1741)).

Monarchia absolutna stała się również opiekunem i mecenasem myśli technicznej. Jej zdobycze mogły być wykorzystane zarówno w rzemiośle i rolnictwie jak i w wojsku. Ponieważ państwo potrzebowało ustawicznie nowych i coraz większych środków finansowych, monarchie musiały prowadzić działalność zgodną na ogół z tendencjami rozwoju ekonomicznego, popierać manufaktury i kompanie handlowe oraz rozbudowywać przemysł obronny.

Reformy chłopskie natomiast przybrały w rozmaitych krajach różny kształt; tam gdzie chłop był wolnym ...